peysər


    19. Diqqət: yazıda seksizm, mizoginiya, homofobiya, transfobiya, irqçilik, toksik kişilik/maskulinlik , söyüş elementləri var.

    Facebookda heyvan haqları ilə bağlı bir qrupda bir oğlanın "Çox şükür bu gün də qızım ac qaldı)" başlıqlı video paylaşdığını gördüm. Videoda oğlan əlindəki ət ilə itini oynadır və heç cür əti ona vermirdi. Təbii ki, belə bir videonu tamaşa etmək məni hədsiz əsəbiləşdirdi, "triggered" etdi və kinayə ilə belə bir şərh yazdım: "...çox şükür bu gün də bir g*q gördük:D" (eynən bu senzura ilə). Qəhrəmanımız əsəbiləşər və mənə şəxsidən "gijdıllaq, səni sikir paylaşmağım?" yazar. Əlbəttə, mən bu dialoqa girməyi mənasız gördüyümdən mesajı bağladım, çünki zatən ürəyi istəsə şərhimə arzu etdiyi cavabı yazar. Cavab gecikmədi: "mənim gijdıllaq sənin də peysər olduğunu hamı bildi)". Ona şəxsidə yazmamağımı bu cür şərh etdi; demək, müəyyən alt-mədəniyyətlərdə bir fərdin xoşuna gəlməyəcəyi bir söz demək və buna görə də onunla mübahisəyə girməyi rədd etmək, hesab vermək ehtiyacı görməmək onda sizi "peysər" elan edə biləcək bir emosional reaksiya yaradır ki, bu reaksiya ondakı alçaldılma cəhdindən sonra sayılmamaq, qarşılıq görməməkdən doğan stressi azaldır. Ən azından sosial mediada belədir.

    Bəs nədir bu "peysər"? Bəlkə də bir sözlük yazarının bu dərəcə "səviyyəsiz", "qeyri-sivil" bir söyüşü analiz etməsi mənasız gəlir, lakin Azərbaycan mədəniyyətində hökmən müəyyən tezliklə eşitdiyiniz bu sözün xüsusi önəmə sahib olduğunu və təhlil edilməli olduğunu düşünürəm. Səbəb, mənə görə bu ifadənin digər söyüşlərdən müəyyən qədər fərqlənməsidir. Söz farscadan gəlir, kobudca boynun arxa hissəsi deməkdir. Söyüş kimi mənşəyini dəqiq müəyyən etmək, həqiqətən, çətindir. Zira uşaqlığımın müəyyən dövründən etibarən eşitdiyim bu sözün tarixi inkişafı üzərinə düşünmə ehtiyacı heç vaxt duymamışam və, təəssüf ki, söyüş ciddi şəkildə heç bir mənbədə dokumentləşdirilməyib. Yəqin ki, bu söyüşü işlədən insanlar tarixi dokumentləşdirməyə önəm verən zümrə deyil və ya araşdırma aparmağı sevənlər bu sözü qeyd etməyi çox yersiz görüblər.

    Nəyə görə "peysər"? Sözsüz ki, bunu ilk söyüş kimi ixtira edənlərdən soruşmaq lazımdır. Yenə də, mənim şəxsi interpretasiyamı soruşsanız, belə deyərdim; Patriarx, kişilərin sosial güc sahibi olduğu cəmiyyətlərdə (mis: Azərbaycan) kişi rolundan gözlənən əsas xüsusiyyətlərdən biri özünü və başqalarını nisbətən daha çox qoruya bilməkdir. Kişi bədəninə arxadan baxdıqda isə, adətən qolları çıxmaq şərti ilə tək açıq bədən hissəsi boynun arxasıdır. Nəyə görə bədənin arxası? Çünki arxamızı görə bilmədiyimiz üçün nisbətən zəif hissəmizdir və qorumaq üçün daha çox diqqət edilməlidir, bu da öz yerində onu daha dəyərli edir (bax: göt). Buna görə də, boynunun arxasını qoruya bilməyən kişi, özünü qoruya bilməyən kişidir, özünü qoruya bilməyən kişi də patriarx cəmiyyətlərdə kişi deyildir. Bəlkə də, bu səbəbdəndir ki, boynunun arxasından vurulmaq nisbətən daha təhqiredici görünür, çünki, bəlkə də, bu sizin "kişi olmadığınız" mənasına da yozula bilər. Əlbəttə, hal-hazırda tamamilə bu sözü işlədənlərin gözündən və ənənəvi kişi rolu prizmasından baxmağa çalışıram bu abzasda, yoxsa bütün bu izahlar özümə də çox primtiv gəlir.

    "Peysər" ifadəsinin funksiyası nələrdir? Bəsit, sizi içində olduğunuz qrup/cəmiyyətdən sosial çıxdaş etmək, statusunuzu silmək, tək buraxmaq, sosial həyatınıza zərbə endirmək. Şübhəsiz, bir insanın öz cəmiyyəti ilə bəşəri əlaqələrini kəsmək onu depressiyaya sala, emosional əzab çəkdirə və ən sərt halda ölümə tərk edə bilər. Əlbəttə, burada məqsəd qəsdli öldürmək deyil, ən yaxşı halda cəzalandırmaq, ən pis halda isə qərəzli şəkildə qarşıdakını aşağılamaqla özünü üstə çıxarmaq olur çox vaxt. Bəs "peysər" ifadəsini işlətmək ədalətli bir cəzalandırmadırmı? Qətiyyən, yox. Səbəb, şüurlu, sonda fayda gətirmək üçün planlanmış yox, çox vaxt tamamilə instinktiv, emosional bir reaksiya olmağıdır. Nəticəsi qeyri-müəyyən olmaqla birlikdə işlədilən şəxsdə travmatik təcrüblələrə yol açmaq da ola bilir. Misal, oğlanlar adətən "peysər" elan etdikləri digər qrup fərdini təzədən qrupa çox hallarda almırlar. Bundan əlavə, "peysər" ifadəsi bir qrup oğlanı qrupdaxili yazılmayan qanunlara tabe olmağa məcbur edən bir stiqmadır. Yəni dürüst şəkildə, bu vulqar ifadə qrup dinamikasında xüsusi rol oynayır. Nümunələri qrupdan-qrupa dəyişə bilir təbii ki, lakin adətən çox bilinən sosial normalar olur; məsələn, qrupdan kiminsə sənə işi düşdüsə, yardım etmək, davada qrup üzvünü müdafiə etməkdən imtina etməmək, satqınlık etməmək, qrup üzvü bir oğlanın ailəsindən bir qız fərdlə, sevgilisi və hətta köhnə sevgilisi ilə romantik əlaqələr qurmamaq və s. ilk baxışdan fəlakət dərəcəsində pis səslənmir bu kriteriyalar, fəqət bəzi ekstremist oğlan qrupları var ki, bu qayda-qanunlarda çox sərtdirlər və adətən məqsəd qrup harmoniyası yox manipulasiya olur. Misal üçün, belə qruplarda sizə lazım olan bir resursu, bu sonuncu siqaret də ola bilər, pul da ola bilər və s. verməkdən imtina edirsinizsə yenə "peysər" ola bilərsiniz. iş artıq elə bir həddə çata bilir ki, bir oğlan cəmiyyətdə öz dəyərlərinə görə yox, "peysər" stiqmasına "layiq olmamaq" üçün hərəkət edir.

    Əlbəttə, "peysər" stiqmasının oblastı bəzən qrup xaricinə də çıxa bilir. Heç tanımadığınız biri haqda "qaqa o, peysərdi, filan şeyi edib" kimi bir beyinyumaya məruz qaldığınızda avtomatik şəkildə o oğlana qarşı hörmət göstərməmək, özünü üstün hiss etmək üçün təzyiq etmək ehtiyacı hiss edə bilərsiniz. Qısaca, bullying.

    Kimlər necə "peysər" olur? iki şəkildə bu mümkündür: iradi və qeyri-iradi. Yuxarıda sadaladığım normaları pozmusunuzsa, güman ki, ehtimal böyükdür, bu adətən iradidir. Qeyri-iradi səbəblər, qismən iradənizdən asılı ola biləcək, lakin çox zaman idarə edə bilməyəcəyiniz faktorlardır.

    Azərbaycan mentalitetində:
    -erməni "peysərdir". Bunun alternativi yoxdur. Ən qeyri-realist halda bir erməni Azərbaycan tərəfinə keçsə belə, eyni şeydir, çünki nəticədə cəmiyyətin gözündə öz millətini satmışdır. Ailəsində erməni qohumu olmuş və bunu açıqlayan fərdlər də risk qrupundan çöldə deyillər.
    -LGBTQ fərdləri çox vaxt "peysərdir". Bəsit şəkildə, bu cəmiyyət gey bir kişini kişi olaraq görmür, yəqin ki, bu yetərincə açıqlayıcıdır. Həmçinin, anal münasibətdə olmuş bir kişi yuxarıda açıqladığım kimi arxasını "qoruya bilməmişdir" və bu səbəbdən kişi olaraq görülmür. Gey/biseksual kişilər əslində görünəndən daha çoxdur Azərbaycanda, lakin əksəriyyəti "peysər"/ "petux" olaraq görünməmək üçün gizli/ikili həyat yaşayırlar. Gecələr kişilərlə, trans qadınlarla yatıb, gündüzlər onları lənətləyirlər, "Lut" tayfasından sitatlar gətirirlər.
    -Oğlanın ailəsindən bir qız/qadın evlilikdən kənar başqa bir kişi ilə cinsi əlaqəyə girirsə, o "peysərdir". Yenə, səbəb aydındır; Qadın zatən kişiyə bağlı bir mülk kimi görünür, qadın özünə varlıq deyildir, kişinin bir xüsusiyyətidir, namusudur, qeyrətidir və onu qoruya bilməmək nisbətən özünü qoruya bilməməyə çıxır və kişilik "itir". Bir Azərbaycanlı oğlan/kişi üçün yuxarıdakılara nisbətən daha çox yaşanan ssenaridir bu və çox da əzablıdır. Haqlı olduğu mövzularda belə bu üzünə vurulub səssizləşdirilə bilinir. Bu mənada feminizmin kişi cinsinə ən böyük xidməti qadını kişinin bir xüsusu olmaqdan çıxarıb, onu azad edib kişini də bu idarə olunması çətin məsuliyyətdən xilas etmək olar, böyük ehtimalla.
    -islamdan kənar bir dini inanclı bir şəxs, çox hallarda olmasa da "peysər çıxarıla" bilər. Ateistlər misal üçün, allahın varlığını qəbul etməyənlər, tanrıtanımazlar bundan xüsusilə cüzi əziyyət çəkə bilərlər. Düzünü desəm, çox az qarşılaşmışam bununla, lakin örnəkləri vardır. Müsəlman olduğunu idda edən birinin də "peysər" ritorikasından istifadə etməsi paradoksunu da gün işığına çıxara biləcək bir situasiyadır.

    "Peysərlik mədəniyyəti" sosial şəbəkələrdə isə bir qədər dar funksionallıq daşıyır və çox vaxt xofdan ibarət olur, lakin yetərincə əsəbedicidir. Misal olaraq, bir istifadəçi bir status paylaşır, bir mövqe qoyur ortaya və siz onu komment yazaraq tənqid edirsiniz. Əgər bəxtiniz gətirməyibsə, bu istifadəçi sizin tənqidinizi tənqid olaraq yox onu nüfuzdan salmaq üçün bir hücum olaraq görəcək və inboxunuza mesaj gəlməsi an məsələsi ola bilər. Başıma gəlib, sərt tənqidim ucbatından heç söyüş söymədiyim halda, nəinki "peysər", hətta "qəhbə", "şərəfsiz" və s. kimi görəndə şok olduğum təhqirlərə məruz qalmışam. Və ən sonunda onun heç bir təhqirinə təhqirlə cavab vermədiyim üçün "səndə qeyrət olsa, bunlara cavab verərdin" deyib, orada məni "peysər çıxardı". Şok olmuşdum, səviyyənin bu qədər düşəcəyini gözləmirdim, özü də mənə bunları yazan ada tələbəsi - dünyagörüşlü, xaricidilli, savadlı tələbə arxetipi idi. Yəni buradakı "peysər" sözünün işlənmə səbəbi gördüyüm qədəri ilə onun söyüşlərini özümə aid etmədiyim üçün onda yaranan stressi azaltmaq idi. Əgər mən onun söyüşlərinə cavab vermirəmsə, "səviyyə məsələsi"nə görə, yox "peysər" olduğum üçün, yəni kişi olmadığım üçün ona cavab vermə bacarığında, iqtidarında olmadığım üçün idi, onun fikrincə. O, özünü belə rahatladırdı.

    Digər bir ünsür bloklamaqdır. Əgər tənqidin qarşılığında inboxunuza gələn söyüşləri görməmək üçün heç dialoqa girməyib yazanı bloklayırsınızsa, bu normal insanın edəcəyi bir şeydir. Buna baxmayaraq, bloklamaq onu daha da qıcıq edəcəkdir və o, yenə saymamazlıqdan yaranan əlavə əsəb və stressi mülayimləşdirmək üçün sizi qorxaq və dolayı olaraq "peysər" elan edəcəkdir və bunu da tənqidinizin altına şərh olaraq yazmaqdan çəkinməyəcəkdir. Əgər blok edirsinizsə, deməli, qorxursunuz, yazdığınız şeylərin nəticəsi ilə üzləşməkdən qorxursunuzsa, özünüzü necə qoruya bilərsiniz və necə kişi olar? - Blok olunanın məntiqi tamamilə budur, sizi özündən aşağıya bu cür salmağa çalışır və rahatlayır. Əlbəttə, durduq yerdə siz təhqiramiz komment yazırsınızsa və sizə mesaj gəldikdə bloka atırsınızsa, bu anti-sosial hərəkətdir. Halbuki bunun qarşılığında da "peysər" ritorikasına girməyi lazımsız hesab edirəm, çünki zatən əssasız yerə təhqir yazan insan sizdən bir şey aparmış olmur.

    Sosial mediada "peysərlik mədəniyyəti" çox vaxt xofdan ibarət olur. Verilən nömrələrə heç zəng getməz, dava edənlər real həyatda heç görüşməzlər. Məqsəd, sadəcə digər istifadəçilər sözün altında qalmadığınızı görsün. Bu cür yolla da əsl həyatda davaya gedənlər də şəxsən məndə primitiv insan təəsüratı oyadır.

    "peysər" savadsızlığın, dar dünya görüşünün, kompleksliliyin, ikililiyin, nifrətin, fanatizmin, birinin digərini əzməsinin dilidir, daha doğrusu onların nümunələrindən biridir. Bu sadəcə əsbiləşəndə söyülən bir söyüş deyil, bu yeniyetmə, gənc oğlanlar arasında bir kulturadır, qaydalar sisteminin qeyri-rəsmi adıdır. Nifrət təməlli olmağı bir tərəfə, hər sistem kimi korrupsiyaya meyillidir; yəni digərini əzərək, sosial statusunu zədələyərək güc əldə etmək üçün istifadə olunur. Zənnimcə, kişilərin bədbəxtliyi budur, öz cinsinin qurduğu qanunları özlərini tikan üzərində yaşamağa məcbur edir və kişilər arasında belə siniflər yaradır. Müasir sivilizasiyalarda bu cür siniflərə ehtiyac vardırmı, əsas sual budur.

    Patriarxiyanın dekonstruksiyasından "peysərlik kulturası"na qayıtsaq, gənclər arasında Azərbaycan mədəniyyətini ucuzlaşdıran, fanatikləşdirən problemlərdən biri olduğunu yəqin edirəm. Mübarizə də həmişə olduğu kimi kritik yanaşma, sorğulama və sonunda açıq şəkildə qrup-daxilində buna etiraz etmək kimi mövqelər olar, güman ki. Onun xaricində, dünyagörüşünü artırmağa çalışan və öz inkişafın üzərində işləyən fərdlərin işlətməkdən çəkindiyi arqodur.






hamısını göstər