1. Friedrich Nietzsche - Əxlaqın mənşəyi ya da soyağacı üzərinə

Bəhsi keçən kitab Azərbaycan dilinə tərcümə edilməyib. Bu səbəblə də Türkçə tərcüməli mətninə sadiq qalaraq, başlığı Türkçə açdım. Kitab haqqında məlumat verməmişdən öncə, kitabı almaq istəyənlərə bir iki cümlə yazmaq istəyirəm. Nitsşe filologiya ixtisasını bitirdiyi üçün kəlmələrlə oynamağı sevən möhtəşəm filosoflardan biridir. Bəhsi keçən kitabını oxumadan öncə, ecce homo, tragedyanın doğuşu, putların alacakaranlığı, insanca pek insanca kimi əsərlərini (say və türkiye iş bankasından) yavaş-yavaş, mənimsəyərək oxumağınızı tövsiyyə edirəm. Mən Nitsşe’ni tamamilə anlamaq istəyirəm və kimdən çox təsirləndiyini bilmək istəyirəm deyirsinizsə, Nitsşe’dən əvvəl Artur Schopenhauer’ı oxumağınızı tövsiyyə edə bilərəm. Bundan başqa Nitsşe, həyati təcrübələri və irsi xəstəliyi səbəbiylə get-gəl yaşayan filosofdur. Bunun nümunələrini bəzi əsərlərində də tapmaq mümkündür. Ona görə, bəzən həqiqətən ilk oxumadan və ya ikinci oxumadan anlamaq olmur. Buna görə, bu möhtəşəm yazarı oxumaq biraz da səbr istəyir. bu mövzuda səbrli olmaq, anladıqdan sonraki adı qoyulması çətin olan hissiyatın da ikiqat gözəlləşməsinə səbəb olur. Çünki oxuyucusuna, əsərin yazılma ərəfəsində yazarın keçirdiyi gözəl hisslər qədər möhtəşəm və dərin iz buraxdırır.
Nitsşe bu əsərini yazmamışdan əvvəl demək istədiklərini digər bəzi əsərlərində oxuyucusuna çatdırıb. Ancaq Nitsşe’nin gözündən bəzi dəyərlər haqqında tarixi bir analiz bucağı mənimsəmək adına, digər əsərlərini oxumuş və qavramış, Nitsşeni həqiqətən bilən birində anlamlı bir çərçəvəyə bürünə bilər. Xoş oxumalar.
Fridrix Nitsşenin 1887-ci ildə yazdığı kitabdır.

Nitsşe və Əxlaqın Şəcərəsi Haqqında

Nitsşe Əxlaqın Şəcərəsi Haqqında əsərində müasir əxlaqın mənşəyini araşdırarkən instinktlərin tarix boyu necə dəyişdirildiyini və başqa formalara salındığını göstərməyə çalışır. Birinci hissədə zadəgan əxlaqı ilə kölə əxlaqı arasındakı qarşıdurma üzərindən kin, ittiham və dəyərlərin yaranması məsələləri izah edilir.

Zadəgan əxlaqı həyatı gücləndirən, insanın öz qüvvəsini birbaşa ifadə etdiyi instinkt sahəsidir. Burada “yaxşı” anlayışı insanın özünə kifayət etməsindən və güc hissindən doğur. Kölə əxlaqı isə gücsüzlərin daxilində yığılıb qalan kin və narazılıq üzərində formalaşır. Hərəkət edə bilməyən, öz gücünü ortaya qoya bilməyən insan dəyərlər yaratmaq üçün bu sıxılmış hisslərdən istifadə edir. Beləliklə, “pis” anlayışı zadəgan insana aid edilir, “yaxşı” isə zəifliyin fəzilətə çevrilməsi, təvazökarlıq, mərhəmət və itaət kimi yenidən müəyyən olunur. Kin hissi, hərəkət gücünün çatışmazlığını kompensasiya edən daxili dəyər yaratma mexanizminə çevrilir.

ikinci hissədə Nitsşe günah, vicdan, borcluluq və qara vicdan anlayışlarının kökünə enir. Tarixən borclu ilə alacaqlı arasındakı münasibət fiziki cəzaya əsaslanırdı; borc ödənilmədikdə bunun əvəzi ağrı və əzabla çıxılırdı. Zaman keçdikcə bu münasibət qəbilələrin müqəddəs əcdadlarına qarşı hiss etdikləri borc duyğusu ilə birləşir və sonradan Tanrı qarşısında borcluluq fikrinə çevrilir. Beləcə xarici cəza sistemi daxili günahkarlıq hissinə dönür.

Qara vicdan instinktin xaricə yönələ bilmədiyi halda insanın öz üzərinə qayıtması nəticəsində yaranır. Bu, insanın özünə qarşı aqressiyası, özünü ittiham etməsi və daxilinə qapanması deməkdir. Xristianlıq bu prosesi ən son həddə çatdırır. insan öz borcunu ödəyə bilmədiyi üçün Tanrının oğlu özünü qurban verir və bununla da borc sonsuz bir xarakter alır. insandan isə əzabı müqəddəsləşdirməsi tələb olunur. Əzab artıq fiziki yox, mənəvi bir çatışmazlıq, daimi natamamlıq hissi və “mən günahkaram” düşüncəsinin insanın daxilinə hopması şəklini alır.

Bu proses instinktlərin xaricə yönələ bilməyən enerjisinin insanın daxili aləmində çöküntüyə çevrilməsinə səbəb olur. Nitsşe unutmaq və söz vermək məsələlərinə də bu çərçivədə yanaşır. Unutmaq həyatın özünü yeniləmə qabiliyyətidir. Aktiv unutmaq keçmişin yükünü aşmağa imkan verən yaradıcı gücdür. Buna qarşılıq asketik ideallar insanı öz hərəkətlərinin məsuliyyətindən uzaqlaşdırır. Məsələn, “məni şeytan aldatdı” kimi izahlar insanın öz davranışına sahib çıxmasının qarşısını alır və vicdanı zəhərləyir.

Üçüncü hissədə Nitsşe asketik idealın mənasını, xüsusilə də sənət, fəlsəfə və din sahəsində necə işlədiyini müzakirə edir. Asketizm mahiyyət etibarilə həyatı inkar edən, instinktiv enerjini boğan dəyərlər sistemidir. Burada fiziologiya məsələsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. insan yalnız düşünən varlıq deyil; onun enerjisi, meylləri və instinktləri var. Buna görə də hər bir dəyər sistemi ilk növbədə bu instinktiv quruluşun necə formalaşdırıldığını müəyyən edir.

Asketik ideal həyatı deyil, heçliyi bəsləyir. Bu “heçlik” o biri dünyaya təxirə salınmış ümidlərdə, gələcəyə ötürülmüş qurtuluş vədlərində və ya insanın öz instinktlərini ifadə edə bilməməsindən doğan boşluq hissində özünü göstərir. Nitsşenin fikrincə, Kantın estetikasında və Vaqnerin sənətində görünən asketik meyllər həzz və gücdən çox itaəti, nizamı və əzaba məna verməyi ön plana çıxarır.

Bu səbəbdən asketik idealın əsas funksiyası instinktlərin enerjisini dondurmaq və bunu əxlaqi fəzilət kimi təqdim etməkdir. Nəticədə instinktlər ya tamamilə boğulur, ya da insanın öz üzərinə yönəlir və qara vicdanı, dəyərsizlik hissini, həyatın inkarını yaradır. Nitsşenin genealogik metodu da məhz bu anlayışların mənşəyini araşdıraraq müasir əxlaqın həyatı dəstəkləyən deyil, həyat enerjisini tükədən bir mexanizmə çevrildiyini göstərməyi hədəfləyir.

Akademiklərə yönələn tənqid

Nitsşenin akademiklərə yönəltdiyi tənqidin əsas mahiyyəti onların asketik idealları guya aşdıqlarını iddia etsələr də, əslində eyni məntiqi davam etdirmələridir. Akademiklər özlərini biliyi neytral şəkildə araşdıran, ehtirasları susdurub soyuq obyektivliyə çevirən insanlar kimi təqdim edirlər. Nitsşeyə görə isə bu sadəcə bir maskadır.

Onların biliyə bağlılığı əslində instinktiv enerjilərinin əhliləşdirilmiş formasıdır. Asketik keşiş instinktləri “günah” anlayışı ilə idarə etdiyi kimi, akademik də həmin enerjini metodologiya, ixtisaslaşma və intizam adı altında yönləndirir. Onlar ehtiraslarını öldürmürlər; sadəcə daha məqbul, daha ictimai və daha steril bir formaya salırlar. Beləcə öz güc axtarışlarını, nüfuzlarını və özünədəyərlərini “elmi obyektivlik” maskası altında gizlədirlər. Nitsşeyə görə bu qeyri-səmimidir, çünki həyatı kiçildən köhnə asketik ruh hələ də yaşayır, sadəcə müasir paltar geyinib.

Özüm haqqında düşüncələr

Nitsşenin məqsəd anlayışına qarşı tənqidinin səbəbi də buradan qaynaqlanır. Məqsəd özü ilə birlikdə müəyyən bir təlimlər və dəyərlər sistemini gətirir. insan daha yolun əvvəlindən həmin sistemin sərhədləri daxilində hərəkət etməyə başlayır və tədricən vahid bir istiqamətə yönləndirilir. Bu isə fərdin passivləşməsi deməkdir. Əxlaqın Şəcərəsi Haqqında əsərinin son hissəsində bəhs olunan mexaniki fəaliyyət də əslində budur.

Hər hansı bir dəyərlər sistemi saplantıya çevrildikdən sonra insan öz həyatını dəyişməz və mütləq bir intizama uyğun qurmağa başlayır. Güc istəyi sanki hipnoz olunmuş kimi bir dəyərə bağlanır və nəticədə mexaniki xarakter alır. Asketizm də məhz budur. Asketik ideal insanı hərəkətsiz və passiv mövqedə saxlayır. Yol əvvəlcədən müəyyənləşdirilib və insan sonsuz bir gözlənti içində yaşayır. Bu gözləntinin mənbəyi isə birbaşa məqsəd anlayışının özüdür.

Nitsşe, isa və Pavlus

Nitsşenin Deccal əsərində hədəfə aldığı şəxs isanın özü deyil, isadan sonra qurulan Xristianlıqdır. Xüsusilə də bu quruluşun əsas memarı kimi gördüyü Pavlusdur. Nitsşeyə görə isa dünya ilə münaqişədən qaçan, əxlaqi sistem yaratmaqdan çox müəyyən bir həyat tərzini yaşayan, son dərəcə həssas bir həyat tipinin ifadəsidir. Onun “müqavimət göstərməyin” çağırışı gücdən deyil, qarşıdurmaya dözümsüzlükdən doğur.

Pavlus isə bu həyat tərzini dəyişdirərək onu institutlaşdırır. Ölüm, günah, kəffarə və o biri dünya vədi üzərində qurulmuş əxlaqi bir sistem yaradır. Bu sistem əzabı müqəddəsləşdirən asketik ideal üzərində qurulur və insanın güc istəyini məhv etmək əvəzinə onu daxilə yönəldərək qara vicdan və ressentiment yaradır.

Günah anlayışı insanın öz instinktlərini cinayət kimi görməsinə səbəb olur. Güc istəyi artıq yaradıcı və həyatverici ifadə forması deyil, insanın özünə qarşı işləyən dağıdıcı qüvvəyə çevrilir. Mərhəmət isə bu sistemin əxlaqi simasıdır. Ayrı-ayrı insanları qoruyurmuş kimi görünsə də, əslində zəiflik tipini çoxaldır və həyatın seçici sərtliyini pozur.

Asketik həyat insanın özünü hansısa ideala qurban verməsi deyil. Əsas məsələ əzaba məna verilərək onun dözülən hala gətirilməsidir. Beləcə əzab yox olmur, əksinə daimi hala gəlir. Nitsşenin tənqidi əxlaqi deyil, fiziolojidir. Problem yanlış fikirlərdən daha çox, həmin fikirləri zəruri edən həyat tipləridir. Bu mənada Deccal dağıdıcı bir kitabdan çox, həyatı zəiflədən dəyərlərin diaqnozunun qoyulduğu və ayıqlandığı bir mətn kimi oxuna bilər.