1. Üvertüra (fransızca ouverture, ingiliscə overture) — musiqidə əsasən opera, operetta, balet və ya oratoriya kimi böyük həcmli səhnə əsərlərinin əvvəlində ifa olunan giriş musiqisidir. ?

Sadə dillə desək:

Tamaşa başlamazdan əvvəl orkestrin ifa etdiyi ilk musiqi hissəsidir.

Tamaşanın mövzusunu, emosional ab-havasını tamaşaçıya əvvəlcədən hiss etdirmək üçün yazılır.

Bəzən əsərdə istifadə olunacaq əsas melodiyalardan parçalar daxil olur.

Barok və klassik dövrlərdə ayrıca konsert əsəri kimi də ifa olunurdu.

Məsələn:

Bethovenin “Egmont” üvertürası — teatr tamaşası üçün yazılıb, amma indi çox vaxt ayrıca konsert əsəri kimi ifa olunur.

Verdi və Çaykovskinin üvertüraları — tamaşa başlamadan auditoriyanı hazırlayan möhtəşəm orkestr parçalarıdır.

Üvertüra necə yaranıb?
Kökləri XVII əsrə (1600-lərə) gedib çıxır. Əvvəlcə Fransa və italiyada opera və balet tamaşalarına giriş musiqisi kimi istifadə olunurdu.

Fransız üvertürası (Lully üslubu): Ağır və rəsmi ritmlə başlayır, sonra sürətli və canlı hissə gəlir. Saray baletləri üçün yazılırdı.

italyan üvertürası (sinfonia): Üç hissədən ibarət olurdu (sürətli – yavaş – sürətli) və sonradan simfoniya formalarının yaranmasına təsir etdi.

Başlanğıcda məqsəd tamaşaçını sakitləşdirmək və diqqəti səhnəyə yönəltmək idi. O dövrdə tamaşadan əvvəl zalda səs-küy çox olurdu, üvertüra başlayanda hamı yerinə oturub sakitləşirdi.

XVIII–XIX əsrlərdə bəstəkarlar üvertüranı yalnız giriş musiqisi kimi deyil, əsərin mövzusunu musiqi ilə öncədən təqdim edən kiçik “xülasə” kimi yazmağa başladılar. Məsələn, Bethovenin “Coriolan” və ya Çaykovskinin “1812” üvertürası.

Niyə indi də bəzi filmlərdə istifadə olunur?
Klassik ənənəyə hörmət: 1950–1970-ci illərdə “Ben-Hur”, “Lawrence of Arabia” kimi epik filmlərdə tamaşadan əvvəl orkestr üvertürası verilirdi. Bu, kinozalda tamaşaçını “ruhən hazırlamaq” üçün edilirdi.

Mövzuya giriş yaratmaq: Filmin musiqisi (soundtrack) filmin emosional tonunu əvvəlcədən hiss etdirir.

Texniki məqsəd: Keçmişdə kinoteatrda pərdə açılmadan öncə projector operatoruna texniki hazırlıq üçün vaxt qazandırırdı.

Psixoloji effekt: Tamaşaçı film başlamadan artıq həmin dünyaya daxil olur. Məsələn:

Star Wars — üvertüraya bənzər möhtəşəm açılış musiqisi + titr yazıları.

The Hateful Eight — Ennio Morricone-nin uzun giriş musiqisi ilə başlayır.

Maraqlı detal: Müasir dövrdə Netflix, HBO kimi platformalar klassik üvertüranı çox işləmir, amma bəzi “retro” və ya “epik” janrlı filmlər hələ də istifadə edir, çünki bu, daha teatrvari və monumental hiss yaradır.