33. böyük ethimal siyasi baxımdan stabil bir dövlətə çevrilmək üçün lazım olan dövlət aparatı, orqanları və institutları uyğun şəkildə formalaşmış olsaydı, bugün vətənimiz deyə biləcəyimiz bir məkan və cəmiyyət deyə bir tərif verəcəkdim. ancaq məsələ burasındadır ki, bugün belə iqtidarın əmin-amanlıq içində ötürülməsi mexanizmi hələ də formalaşmayıb. ondan törəyən bir neçə post-sovet dövləti də hələ ki, onu güzgü kimi yamsılamaqdadır bu baxımdan, ya da ki, bu mexanizmi formalaşdırmağa və legitimləşdirməyə çalışırlar, əsasən de-fakto irsi hakimiyyət prinsipi çərçivəsində. əslində bu problem rus imperiyasının çökməsindən bu yana rusiyanın ən başlıca siyasi problemlərindən biri olaraq qalmaqdadır. 1917-dən bu yana baxdıqda, mərkəzi hakimiyyət dəyişikliklərinin böyük əksəriyyəti çevriliş və ya kvazi-çevriliş şəklində baş verib və hər dəfə ötürülmə düzgün tamamlanmadıqda bu mərkəzi hakimiyyətin tamamilə zəiflənməsi nəticəsində vətəndaş müharibəsi və ya parçalanmalar ilə müşayiət edilib.

başqa bir məsələ budur ki, müasir rusiya dövləti siyasi və tarixi davamlılıq baxımından monqolların yaratdığı yeni avrasiya nizamının bir məhsulu olaraq qəbul edilməlidir, nəinki populyar narrativlər nəticəsində yaddaşlara həkk olunmuş kiyev rus dövlətinin davamçısı. burada onların dini və ya mədəni bağlılıqları inkar olunmur, ancaq müasir rusiya monqolların vassalı olmuş moskva knyazlığından öz başlanğıcını götürür və bir baxıma qızıl orda dövlətinin də siyasi varisi hesab etmək olar. bir çox avrasiyaçı rus ideoloqları və tarixçiləri bu baxışı xüsusilə dəstəkləyib, hətta müasir rusiyanı monqol imperiyasının reinkarnasiyası kimi də bəzən qələmə verirlər.

ruslar və yaxud rusdillilər müasir dövrdə, söhbət modernizmin başlanğıcından bu yana gedir, azsaylı cəmiyyətlərdəndir ki, musiqidə, ədəbiyyatda, tarixdə, linqvistikada və s. yüksək səvviyədə inkişaf etmiş, xeyli sofistifikasiyalara sahib yüksək mədəniyyətlərini yarada bilmiş, rus dilində bir çox sahədə intellektual ənənənin formalaşmasına nail olmuş, ingilis, alman və fransız dillərindən sonra rus dilini də modernizm erasının önəmli dillərindən biri halına gətirmişdirlər. rus dili elə bir mərtəbəyə yüksəlmişdir ki, gələcəkdə hər hansı bir texnoloji inqilab olmasa yaxud posthuman erasına keçməsək, bugün rus cəmiyyəti yer üzündən silinib, dilləri ölü bir dilə çevrilsə belə, qədim yaxın şərq tarixini araşdıqmaq üçün aramey dili necə önəmli dildirsə, nəhəng bir coğrafiyanı da hərtərəfli tədqiq etmək üçün gələcəyin modernizm erası üzərində ixtisasalşmış bir tarixçisi üçün o əhəmiyyətini qoruyub saxlayacaq.

müasir azərbaycan respublikasının və azərbaycan adlanan xalqın yaranmasına da səbəbiyyət verən dövlətdir. son üç əsrdə baş verən qlobal proseslərin fonunda bizim hazırkı kimliklə mövcud olmağımızda rol oynayan ən önəmli aktyordur. hazırda azərbaycan adlanan dövlətin ərazisini təşkil edən, elə demək olar ki, tarixin bütün mərhələlərində daim periferik bir funksiya daşıyan bu torpaq parçasının üstündə var olan adamlar daim rəiyyəti olduqaları imperiyanın dini və mədəni xarakterini ibtidai formada mənimsəyiblər. sadəcə, modernizmin meydana gəlməsi bu mənimsəmə prosesini sürətləndirdi, onun istiqamətində fərqli bir cığır açaraq azərbaycanlıların meydana gəlməsinə səbəb oldu bu dəfə.

hələlik bura yazdıqlarımla yetinirəm, amma ağlıma gələn və hələ saya və hesaba gəlməyən şey var idi, ancaq...