1. Omittoizm Manifestinin (“The Manifesto of Omittoism”) Azərbaycan dilində Xülasəsi

Məqalənin əsli: https://philpapers.org/rec/AMATMO
Daha ətraflı: https://sites.google.com/view/omittoism/home

Bu mətn minilliklərdir insan düşüncəsini məşğul edən bir sualdan başlayır: “Tanrı varmı?”
Lakin Manifestonun əsas iddiası budur ki, insanlıq tarix boyu yanlış sualı mərkəzə qoyub.
Tanrının mövcud olub-olmaması ontoloji məsələdir; lakin insan həyatını, əxlaqını və
azadlığını formalaşdıran əsas problem hakimiyyətin legitimliyi məsələsidir. Yəni sual belə
olmalıdır: Əgər Tanrı varsa belə, o, hansı hüquqla insan üzərində hökmranlıq etməlidir?

Mətndə klassik teizm–ateizm qarşıdurması yetərsiz hesab edilir. Bu bir növ ikili (binary)
sistemdə (0-1) sıxışıb qalmışa bənzəyir. Teizm insanı şaquli iyerarxiyada aşağıda saxlayır:
yuxarıda mütləq hakim, aşağıda itaətkar subyekt. Ateizm isə bu hakimi ləğv etsə də,
hakimiyyət anlayışının özünü tam sökmür. Ateist mövqedə “hakim yoxdur” deyilir, amma
bunu bilmək mümkün deyil. Bəlkə də hakim var, və Ateizmdə hakim peyda olsa nə edərik
sualına cavab yoxdur. Omittoizm məhz bu boşluğu doldurmaq üçün irəli sürülür.

“Fəlsəfi Yetimlər” adlandırılan bir topluluqdan da bəhs edilir. Bunlar ənənəvi dinləri
intellektual baxımdan qəbul edə bilməyən, amma eyni zamanda ateizmin soyuq ontoloji
inkarında da özünü tam azad hiss etməyən insanlardır. Bu insanlar üçün problem Tanrının
yoxluğu yox, hakimiyyətin şərtsiz qəbul edilməsidir. Onlar nə göydən verilmiş əmrlərə boyun
əymək, nə də “heç nə yoxdur” deyib məsuliyyəti boşluğa atmaq istəyirlər.

Omittoizmin əsas dönüş nöqtəsi budur: mövcudluq legitimlik yaratmır. Güc – istər hərbi,
istər texnoloji, istərsə də kosmik güc olsun – avtomatik olaraq hökmranlıq haqqı
vermir. Yer üzündə bir diktatorun ordusu olması onun əxlaqi legitimliyini yaratmadığı kimi,
kainatı yaratmış olmaq da şüurlu varlıqlar üzərində qeyri-şərtsiz hakimiyyət hüququ yaratmır.
Burada klassik siyasi fəlsəfə – xüsusilə ictimai müqavilə ideyası – məntiqi göylərə doğru
tətbiq edir.

Omittoizm ontologiyanı (varlığı) siyasiləşdirmir; o, əmri (hökmü) siyasiləşdirir.

Əsas aksiomlar açıqdır:
1. Yaratmaq hökm etmək demək deyil.
2. Əmr verən hər bir varlıq əxlaqi qiymətləndirməyə açıqdır.
3. Legitim hakimiyyət yalnız razılıqla mümkündür.

insanlar öz varlıqlarına razılıq verməyiblər; doğulmaq könüllü akt deyil; çıxış yolu (ölüm) isə
real alternativ deyil. Bu şəraitdə “itaət et, yoxsa əbədi cəza” tipli hər hansı sistem razılıq
üzərində qurula bilməz. Bu isə o deməkdir ki, ilahi hakimiyyət iddiası hüquqi və əxlaqi
baxımdan etibarsızdır.

Omittoizm ateizm deyil. Ateizm Tanrının mövcudluğunu inkar edir. Omittoizm isə daha sərt
və daha davamlı mövqedir: Tanrı mövcud olsa belə, onun hökmranlığı tanınmır. Burada
azadlıq Tanrının yoxluğundan yox, hakimiyyətin rəddindən doğur. Eyni zamanda bu mövqe
apateizm (laqeydlik) və ya misoteizm (Tanrıya nifrət) də deyil. Omittoist Tanrı ilə savaşmır,
ona qəzəblənmir, sadəcə jurisdiksiyanı tanımır. Anarxizmdən fərqli olaraq, hər hakimiyyətə
qarşı deyil, kozmik sferada seçilməyən və razılıq prinsipinə dayanmayan ilahi
hakimiyyətə qarşıdır. Omittoizm emosional üsyan deyil, hüquqi imtinadır.

Mətn müxtəlif mümkün ssenariləri sistematik şəkildə nəzərdən keçirir: əgər klassik dinlərin
Tanrısı varsa – o, zülmkar hökmrandır və müqavimətə layiqdir; əgər Tanrı var, amma susursa
– o, məsuliyyətdən imtina edib və hakimiyyət boşluğu yaranıb; əgər Tanrı yoxdursa – insan
özü yerini doldurmalıdır; əgər reallıq simulyasiyadırsa, yadplanetlilər və ya gələcək süni
intellekt tərəfindən yaradılıbsa – yaradıcılıq yenə də hökmranlıq haqqı yaratmır. Nəticə bütün
hallarda eynidir: insan suverenliyi dəyişməz qalır.

Manifestin ən sərt hissələrindən biri ilahi hakimiyyətin “auditidir”. Burada Tanrı anlayışı
müqəddəslik pərdəsindən çıxarılaraq real hakimiyyət kimi qiymətləndirilir. Hər bir legitim
hakimiyyət 3 əsas kriteriyanı ödəməlidir: 1. qanunların aydınlığı, 2. cəzanın mütənasibliyi
və 3. idarə olunan mühitin təhlükəsizliyi. ilahi sistem bu üç sahədə də uğursuz sayılır.
Burada kommunikasiya qopuq, cəza qeyri-mütənasib, mühit isə qeyri-sabitdir.

ilahi vəhyin qeyri-müəyyənliyi, ziddiyyətli müqəddəs mətnlər, minilliklər boyu davam edən
interpretasiya xaosu – bunlar idarəetmənin iflasıdır, “sirrin dərinliyi” yox. Sonsuz cəza
anlayışı isə hüquqi baxımdan tamamilə absurddur: sonlu bir varlığın, məhdud biliyə və ömrə
sahib insanın “sonsuz günah” işlətməsi məntiqsizdir. Üstəlik, klassik teologiyada Tanrı zərər
görməyən, dəyişməyən varlıqdırsa, ona qarşı real zərər törətmək mümkün deyil; deməli, cəza
əxlaq üçün yox, itaət üçün tətbiq olunur.

Mətn eyni zamanda “başqasının günahını başqasının ödəməsi” ideyasını da – xüsusilə
xristian soteriologiyasını – hüquqi cəhətdən rədd edir. Ədalət şəxsi məsuliyyət tələb edir;
borcun ötürülməsi nə hüquqi, nə də əxlaqi baxımdan qəbul edilə bilər.

Təbii şər – xəstəliklər, fəlakətlər, uşaqların əzabı – ayrıca problem kimi deyil, hakimiyyət
iddiası ilə birlikdə qiymətləndirilir. Məsələ “niyə əzab var?” sualı deyil, “belə bir sistemdə
hökmranlıq iddiası necə əsaslandırıla bilər?” sualıdır. Dizayn iddiası varsa, dizayn
məsuliyyəti də var. insanların bu sistemi daima “təmir etməsi” – tibblə, mühəndisliklə,
texnologiya ilə – onu müqəddəs deyil, problemli struktur kimi göstərir.

Müqəddəs mətnlər bu çərçivədə ilahi qanun deyil, tarixi-mədəni sənədlər kimi
qiymətləndirilir. Onlarda olan əxlaqi dəyərlər insan mənşəlidir və dəyərlidir; lakin ilahi
sanksiya iddiası ləğv edilir. Mətn mədəni irsi məhv etmir, onu hakimiyyətsizləşdirir.

Bütün bu inkarlar nihilizmə aparmır. Əksinə, əsas məqsəd yeni əsas qurmaqdır. Omittoizmə
görə hüquqlar Tanrıdan yox, ortaq zəiflikdən doğur. Əzab çəkə bilən hər rasional varlıq
əzabdan qorunmaq istəyir və bu, qarşılıqlı hüquqların təməlidir. Əxlaq günah-savab dili ilə
yox, zərər və məsuliyyət dili ilə qurulur.

Məna problemi də fövqəltəbii məqsədlə deyil, təsir anlayışı ilə həll edilir. insan ölümlüdür,
amma səbəb-nəticə zəncirində buraxdığı izlərlə “səbəbi ölümsüzlük” qazanır. Ritual,
müqəddəslik və dərinlik anlayışları tamamilə ləğv edilmir; sadəcə metafizik itaətdən ayrılır.

Nəticədə Omittoizm insanı “Tanrının qulu” statusundan çıxarıb öz həyatının və əxlaqının
müstəqil fərdi edir. Bu, təhlükəsiz mövqe deyil, amma dürüstdür. Qurtuluş vəd etmir,
məsuliyyət verir. Cənnət zəmanəti təqdim etmir, ləyaqəti qoruyur.

Son mövqe aydındır: hakimiyyət razılıqsız qəbul edilmir, hətta kosmik olsa belə.

Müəllif: Shamsaddin Amanov
E-poçt: [email protected] & [email protected]