27. Note: qeyd edilənlər öz təəssüratlarım və nələrisə əlaqəndirərək araşdırmadan başqa bir şey deyil.

"Əvvəllər beynimdə qəfil bir cümlə yaranardı. Sanki dialoqun içindən qopub gəlirdi. Kim deyəcək bilməzdim. Amma az-çox hiss edərdim. Sonra həmin cümlə bir gün, eyni tonla, eyni vurğuyla deyiləndə içimdə qəribə bir sancı baş qaldırardı: “Bu söz sənə tanışdır. Sadəcə indi eşidirsən.”
Böyüdükcə o xüsusiyyət itdi. Ehtimalların çoxalır və bəlkə də beyin bir yerdən sonra onlara çata bilmir.

indi isə başqa bir şey olur. Şəkilə baxıram və içimdən bu səs keçir: “Bu hadisə artıq baş verib.” Biri filankəslə sevgili olub deyirlər, eyni mərtəbə, eyni pilləkən döngəsi, eyni paltar, eyni adam.. "Mən bunu sanki yaşayıb bitirmişəm" deyirəm.
Kimsə ölür. Şəkli ekrana verilir. içimdən keçir ki, bu onsuz da ölmüşdü axı.
Zaman xətti qarışıb sanki. Ya xatırlayıram, ya da qabaqcadan görürəm. Amma hər iki halda qəribə bir tanışlıq hissi var. "

Təhlil:
ilk abzas koqnitiv anticipasiyadır. məntiq və təcrübə ilə proqnoza dayalı, baş verməmiş gələcək hadisəni zehində əvvəlcədən modelləşdirmək və ona emosional və ya fizioloji reaksiya hazırlamaq prosesidir. Walter Cannon buna "stress reaksiyası işi"dir kimi baxır. Daha müasir yanaşmada isə beyin “predictive processing” modeli ilə izah olunur, yəni beyin passiv qəbul edən deyil, daim proqnoz verən orqandır.

--- Bəs bunu nə üçün edir? ---
Stress fonunda, yuxu pozuntusu olduğu zaman, Analitik, özünü və ətrafını müşahidə edən, davranışları sezən insanlarda ortaya çıxır. ( pattern tanıma- Minlərlə xırda detalı arxivdən çıxarıb saniyənin içində müqayisə edir, nəticədə hiss formasında gəlir. və hipervigilant (ayıq) müşahidə)

Kökündə intuisiya var. bir şeyi şüuraltı analiz əsasında görmək..
"intuisiya" anlayışını sistemli araşdıranlardan biri Daniel Kahnemandır. O, düşüncəni iki sistemə bölür:
Sistem 1 --- sürətli, avtomatik, intuitiv
Sistem 2--- yavaş, analitik, məntiqi
Bu dediyim, intuisiya sistem 1-in məhsuludur. Yəni nəticəni görürsən, amma arxadakı hesablamanı görmürsən.
Bu yolla emosional alt mətnlərin oxuna biləcəyi və ssenari qurmaq bacarığında rol oynadığı qeyd olunub.
Əlbət, beyin reallıqdan ibarət deyil. Stress, qorxu və travma onu təhrif edə bilər. Onda intuisiya yox, narahat anticipasiya işləmiş olur.


2-ci abzas isə dejavudur.
Déjavu nədir?
indi baş vermiş bir hadisənin keçmiş aid olduğunu düşünmək..
Bu fenomen, ilk dəfə elmi olaraq, Émile Boirac tərəfindən terminləşdirilib. Sonra nevroloqlar, o cümlədən Sigmund Freud və müasir neyroloqlar bunu yaddaş mexanizmləri ilə əlaqələndiriblər.
Proses:
Səbəb olaraq deyilir ki, beyin həddindən artıq oyaq rejimə keçəndə sensor sistemlər də həssaslaşa bilər. Az yatmaq temporal payı daha həssas edir.
Temporal pay ( yaddaş, tanışlıq hissi) limbik sistem (prefrontal korteks--> proqnoz, ehtimal) əlaqəsinin bir pozuntusudur.
Hippokampus hadisəni “qeyd edir”, amma tanışlıq hissi əvvəlcədən aktivləşir. (Mikro-sinxron səhv)
Beyin saniyənin fraksiyasında “bu əvvəldə baş verib” siqnalı verir.
Bir meta şüur, özünü izləmə.. Beynin özünü nəzarətə alması üçün bir qorunma formasıdır.

Ara- ara burna gələn qəribə qoxu olur--> buna tibbdə fantom qoxu deyilir. Bunun elmi adı phantosmiadır. Bu termini ilk dəfə klinik təsvir edənlərdən biri John Hughlings Jackson olub. Beyində qoxu mərkəzləri (xüsusilə temporal pay və limbik sistem) bəzən xarici stimul olmadan aktivləşə bilər. Nəticədə, yanıq qoxusu, siqaret qoxusu, qaz qoxusu, metal və ya çürümə qoxusu kimi hisslər yaranır. Miqren, yuxarı tənəffüs yolları xəstəliyindən ötə, yenə, təməldə stress, yuxu pozuntusu, yorğunluq hallarından biri və ya bir neçəsi ola bilər.
Uzun müddət stress altında qalan şəxsdə də sinir cəhət oyanıqlılıq müşahidə edilir. Bu da onun təsəvvürlərə, fikirlərə tökülmüş halıdır.

Niyə bunu (fantom qoxunu da) dedim?
Temporal pay epilepsiyası haqqında ilk klinik müşahidələri edənlərdən biri John Hughlings Jackson olub və o, dejavu, dearilizasiya (bəzi səhnələri film kimi yaşamaq) , fantom qoxu epilepsiyanın geniş yayılmış bu növünün əlamətlərindən bir hissə ola bildiyini vurğulamışdır..

Epileptik aura adətən,
qəfil başlayır, saniyələrlə ölçülür, epizodik və təkrarlayıcı olur. bəzən şüur bulanıqlığı ilə davam edir. Mənim dediklərim isə fərqlidir, düşüncə səviyyəsində qəribəlikdir və bu çoxumuzda zaman-zaman yaşanır.

Nəticə olaraq, beynimizin bu gizli proqnozlaşdırma və tanışlıq hissləri bizə həyatın müəyyən anlarını sanki əvvəldən bilirmişik kimi yaşamağa imkan verir. Bu, intuisiya və antecipasiyanın incə əlaqəsidir, lakin eyni zamanda beyin bu proseslərdə bizi yanlış izahlara da sürükləyə bilər. Bu səbəbdən, bəzən bu qəribə tanışlıq hisslərini sadəcə beynimizin bir oyunu kimi qəbul etmək, lakin eyni zamanda öz emosional sağlamlığımızı da izləmək vacibdir. Əgər bu hisslər sizi narahat edirsə, başqa deyişlə, sizi ara-ara şübhəyə düşünməyə vadar edirsə, bir nevroloq müayinəsi (eeq) faydalı ola bilər. (18-30 yaş, temporal lobun həssaslığı, inkişafı ərəfəsi) Bu, həm də həyatın bu qəribə anlarını araşdırmağa, həm özümüzü, həm də beynimizin bizi necə qoruduğunu daha yaxşı anlamağa kömək edir.