Özünü qıdıqlaya bilmirsən — və bu, gerçəkliyi necə gördüyünü izah edir

Bunu indi yoxlaya bilərsən. Öz ovcunu qıdıqla. Heç nə olmur. Eyni hərəkəti başqası etsin — dözmək olmur. Hərəkət eynidir, dəri eynidir, sinirlər eynidir. Fərq yalnız kimin etməsindədir.

1998-ci ildə Londonda Sarah-Jayne Blakemore, Daniel Wolpert və Chris Frith bunu beyin skanı ilə araşdırdılar. Nəticə belə oldu: sən hərəkət etməzdən əvvəl beyincik həmin hərəkətin nə hiss yaradacağını qabaqcadan hesablayır və bu proqnozu duyğu sahələrinə göndərir ki, gələn siqnalı əvvəlcədən söndürsün. Öz toxunuşun beyinə çatanda artıq gözlənilən olur — və gözlənilən şey zəif hiss olunur.

Yəni sən öz toxunuşunu az hiss edirsən, ona görə ki beynin onu artıq bilirdi.

İndi bu məntiqi qıdıqlamadan çıxarıb bütün qavrayışa tətbiq et. Son iyirmi ildə neyrologiyanın getdiyi yol məhz budur.

Köhnə təsəvvürə görə qavrayış belədir: dünyadan siqnal gəlir, gözə düşür, beyinə ötürülür, beyin onu emal edir və mənzərə yaranır. Kamera kimi. Bu təsəvvür sadəcə yanlışdır.

Anatomiya bunu birbaşa göstərir: beyində aşağıdan yuxarı — gözdən beyinə — gedən əlaqələrdən çox, yuxarıdan aşağı — beyindən duyğulara — gedən əlaqələr var. Əgər beyin sadəcə məlumat qəbul etsəydi, kabellər əks istiqamətdə olmalıydı.

Buna görə də hazırkı model tam tərsinədir. Beyin hər an dünyanın necə olacağını təxmin edir və bu təxmini aşağı göndərir. Duyğu orqanları isə dünyanı yuxarı ötürmür — onlar yalnız təxminin harada səhv çıxdığını bildirir. Beyinə qalxan şey mənzərə deyil, düzəlişdir.

Neyroloq Anil Set buna “idarə olunan hallüsinasiya” deyir. Gördüyün mənzərə beynin ən yaxşı ehtimalıdır; duyğular isə həmin ehtimalı hasarlayıb saxlayır. Bu təsvirin ən kəskin nəticəsi budur: sağlam qavrayışla hallüsinasiya arasındakı fərq növ fərqi deyil. Hər ikisi beynin qurduğu şəkildir. Sadəcə birində duyğular hələ də ipin ucunu tutur, digərində buraxıb.

Bu model bir çox xırda qəribəliyi bir anda izah edir. Öz səsinin yazıda yad səslənməsi. Sürətli maşında dayanan zaman özünü hərəkət edirmiş kimi hiss etmək. Optik illüziyaların həqiqəti biləndən sonra da işləməyə davam etməsi — çünki təxmin şüurdan aşağıda qurulur, sən razı olmasan da.

Və burada bir şey var ki, məni ən çox düşündürür.

Süni intellekt sistemləri tamamilə başqa yoldan gəlib eyni prinsipə çıxdı. Bu gün dil modelləri növbəti sözü təxmin edərək öyrənir: model təxmin edir, səhv ölçülür, çəkilər düzəlir, təkrar. Heç kim “beyni təqlid edək” deyə başlamadı — sadəcə məlum oldu ki, təxmin edib səhvi düzəltmək dünyadan öyrənməyin işləyən üsuludur.

Təbiət də dörd yüz milyon il ərzində eyni cavabı tapmışdı.

Bu, insanı kiçiltmir. Əksinə. Kəllənin içində işıq yoxdur, səs yoxdur, rəng yoxdur — tam qaranlıqdır və sükutdur. Bir kilo yarımlıq toxuma o qaranlıqda oturub, kifayət qədər dəqiq bir dünya qurur ki, sən onun içində yaşayasan, ova çıxasan, aşiq olasan, bu cümləni oxuyasan.

Gördüyün otaq gözünə düşən işıq deyil. Sənin beynindəki ən yaxşı təxmindir — və hələlik səhvi azdır.