143 gün: Azərbaycanın bir hərfi itirib geri qaytarmasının hekayəsi

Bir əsr ərzində azərbaycanlılar dörd dəfə oxumağı yenidən öyrənməli oldular. 1929-cu ilə qədər ərəb əlifbası, sonra latın, 1939-cu ildən Stalinin əmri ilə kiril, 1991-ci ildən yenidən latın. Hər dəyişiklik bir nəsli öz babasının məktubunu oxuya bilməyən vəziyyətdə qoydu.

Dördüncü dəyişikliyin içində isə beşinci, çox kiçik bir dəyişiklik gizlənir və maraqlısı da odur.

1991-ci il dekabrın 25-də qəbul edilən yeni latın əlifbasında /æ/ səsi üçün ä hərfi seçilmişdi — nöqtəli a. Məntiqli seçim idi: ä türk klaviaturalarında var, alman əlifbasında var, o dövrün demək olar ki, bütün kompüter kodlaşdırmalarında var idi. Praktik variant idi.

1992-ci il mayın 16-da ondan imtina edildi. Yerinə tarixi ə hərfi — schwa — qaytarıldı. Arada cəmi 143 gün var.

Səbəb texniki deyildi, çünki texniki cəhətdən ə daha pis variantdır. O dövrdə əksər şrift və kodlaşdırmalarda ə sadəcə yox idi. Səbəb başqa idi: q, x və ə hərfləri Azərbaycan dilini türk əlifbasından ayıran işarələrdir. ä qəbul edilsəydi, Azərbaycan yazısı türk yazısının bir variantına çevrilirdi. ə isə onu ayrı saxlayırdı.

Yəni 1992-ci ildə rahatlıqla kimlik arasında seçim edildi və kimlik qazandı. Bir hərfin qiymətinə.

Otuz dörd ildən sonra həmin qərarın hesabı hələ də ödənilir, özü də gündəlik olaraq. Bu saytın öz mühərriki buna misaldır.

Şəkil emal proqramı — ImageMagick — Azərbaycan mətnini rəsmə çevirəndə ə hərfini sadəcə atır, çünki seçdiyi şriftdə o işarə yoxdur. Xəbərdarlıq vermir, sadəcə boşluq qoyur: “Dünyanın xəbər günü” yazısı “Dünyanın x b r günü” kimi çıxır. Səhv gözlə görünənə qədər heç bir jurnal faylında iz qalmır.

MySQL-in axtarış funksiyası isə ı ilə i hərflərini eyni sayır və nəticədə hər ingilis “i” hərfi azərbaycanca mətn kimi qiymətləndirilə bilir. Bir dəfə bu, 1.679 xəbərin yanlış olaraq “xarab” işarələnməsinə səbəb oldu; əslində hamısı düzgün idi.

PHP-nin öz funksiyası da eynidir: mb_strtolower(“SÖZALTI”) nəticədə “sözalti” verir, “sözaltı” yox. Nöqtəsiz ı ilə nöqtəli i Unicode-da iki ayrı işarədir, amma çoxu kitabxana bunu bilmir.

Bunlar xırda nasazlıqlar deyil, bir qanunauyğunluğun təzahürüdür. Dünya proqram təminatı ingilis əlifbası üçün yazılır, sonra “beynəlmiləlləşdirilir”. Kiçik dillər həmişə sonradan gələn əlavədir və birinci sınan da onlar olur.

Buna baxmayaraq 1992-ci ilin qərarı doğru idi. Rahat variant seçilsəydi, bu gün heç bir proqram sınmazdı — sadəcə Azərbaycan yazısı özünə məxsus bir işarəni itirmiş olardı, üstəlik əvəzində heç nə almadan.

Bəzən bir hərf sadəcə bir hərf olmur. Bəzən o, sizin başqa bir dil olduğunuzu bildirən yeganə işarədir — və hər dəfə hansısa kitabxana onu yanlış emal edəndə, bu, həmin işarənin hələ də iş gördüyünü sübut edir.