Həftədə 12 449 xəbər, amma yarısı beş ünvandan

Bir həftə, 12 449 məqalə, 51 redaksiya. Belə yazanda rəqəm səxavətli görünür: bu qədər mənbə, bu qədər səs, dünyanın hər tərəfindən. Sonra eyni siyahını mənbələrə görə sıralayırsan və səxavət dağılır. Ən çox yazan beş sayt — finance.yahoo.com, report.az, theguardian.com, apa.az və newsweek.com — həmin yeddi gündə 5 765 məqalə verib. Bu, bütün axının 46 faizidir. Yəni "ən yenilər" siyahısını aşağı sürüşdürən oxucu, hər iki xəbərdən birini eyni beş ünvandan oxuyur.

Birinci yer mübahisəsizdir. finance.yahoo.com tək başına 2 232 məqalə verib: ümumi axının 17,9 faizi, yəni təxminən hər altıncı material. Onun ardınca 1 124 məqalə ilə report.az (9 faiz), 926 məqalə ilə theguardian.com (7,4 faiz), 777 məqalə ilə apa.az (6,2 faiz) və 706 məqalə ilə newsweek.com (5,7 faiz) gəlir. Beşlikdən sonra siyahı sürətlə enir — bbc.co.uk 629, trend.az 562, aljazeera.com 561 — və bir də görürsən ki, qalan 46 redaksiya axının yarısını öz aralarında bölüşür.

Siyahının o biri ucu daha çox şey deyir. economist.com eyni yeddi gündə arxivə 14 məqalə verib. bigthink.com 11, aeon.co 7, quantamagazine.org 4, longreads.com 3, knowablemagazine.org isə cəmi 2. Ən yuxarı ilə ən aşağı arasındakı fərq təxminən 1 116 dəfədir. Bir mənbə digərindən min dəfə çox yazır və hər ikisi eyni siyahıda, eyni "yeni" başlığı altında dayanır.

Bu fərq tənbəllik deyil. Knowable Magazine həftədə iki uzun yazı çıxarır, çünki onun işi elə budur: bir mövzunu aylarla oxuyub bir dəfə yazmaq. Yahoo Finance-in maliyyə lenti isə bazar açıq olduğu hər dəqiqə yeni sətir yazır. İkisi fərqli peşələrdir. Problem odur ki, xəbər lenti onları eyni ölçü ilə ölçür: vaxt. Vaxta görə sıralanan siyahıda tez yazan həmişə qazanır, çünki oyunun qaydası budur.

Bunun nəticəsi kateqoriyalarda birbaşa görünür. Həftənin ən böyük kateqoriyası maliyyədir — 3 049 məqalə. Amma onların 2 230-u, yəni təxminən dörddə üçü, tək bir mənbədən gəlir. "Bu həftə dünya ən çox iqtisadiyyatdan danışdı" cümləsi burada yanlış olardı. Doğrusu belədir: bu həftə bir maliyyə lenti hamıdan çox sətir yazdı, biz də onu kateqoriyaya yığdıq.

Azərbaycan kateqoriyası 2 579 məqalə ilə ikincidir və burada mənzərə daha səmimidir: report.az, apa.az, trend.az və azernews.az birlikdə 2 572 material verib. Yəni bu kateqoriya, demək olar ki, bütövlükdə dörd yerli redaksiyanın gündəlik işidir. Onun ardınca dünya (2 338), idman (1 242), siyasət (1 172) və mədəniyyət (851) gəlir. Mədəniyyət, adətən ən yavaş yazılan sahə, siyahının də ən aşağısındadır.

Burada rahat, amma səhv bir nəticə var: "demək, beş mənbə gündəmi idarə edir". Əslində heç kim heç nəyi idarə etmir. Nə Yahoo, nə Guardian, nə də report.az bir-birindən xəbərsiz işləyir və heç biri bizim siyahımızı düşünmür. Sıralamanı yaradan onların niyyəti deyil, bizim sıralama qaydamızdır. Vaxta görə düzülmüş siyahı, təbiəti etibarilə, ən sürətli maşının siyahısıdır.

Bu, arxivi saxlamağın nəyə yaradığını da göstərir. 51 redaksiyanı bir cədvəldə tutanda hər redaksiyanın ayrıca görə bilmədiyi bir şey görünür: kimin nə qədər danışdığı. Tək bir saytı oxuyanda onun ritmi sənə dünyanın ritmi kimi gəlir. Əlli birini yan-yana qoyanda ritmin kimə aid olduğu bilinir.

Praktik nəticə sadədir. Xəbəri vaxta görə oxumaq, ən çox yazanı ən vacib sayan bir filtri könüllü qəbul etməkdir. Ona görə bu saytda mövzular bölməsi başqa cür sıralanır: orada xəbərlər neçə müstəqil redaksiyanın həmin hadisəni yazmağa dəyər bildiyinə görə düzülür. Bu da mükəmməl ölçü deyil, amma heç olmasa sürəti deyil, razılığı ölçür.

Və bir də bunu yadda saxlamaq lazımdır: knowablemagazine.org-un bu həftə verdiyi 2 məqaləni tapmaq üçün 12 449 sətirlik siyahını axıra qədər sürüşdürmək lazımdır. Onlar orada var. Sadəcə, ən yavaş yazılanlar həmişə ən aşağıda olur.