Dünyanın ən çox başa düşülən sözü bir qəzet zarafatı kimi başladı

Bunu bu gün demisən. Bir mesajda, bir baş hərəkətində, telefonda. “Yaxşı, razıyam, başa düşdüm” mənasında iki hərf — və Bakıda da, Tokioda da, Laqosda da işləyir. Çox az söz bu qədər universaldır. Bu isə çap olunmuş bir zarafatdan doğulub.

1830-cu illərin Bostonu. Qəzet redaktorları arasında bir dəb vardı: sözləri bilərəkdən səhv yazıb qısaltmaq — yumor kimi. “K.G.” = “know go” (getmə), “K.Y.” = “know yuse” (faydası yox), “N.S.M.J.” = “’nough said ’mong jintlemen” (centlmenlər arasında bu qədəri bəsdir).

23 mart 1839. Boston Morning Post, redaktor Charles Gordon Greene, rəqib bir qrupu ələ salan kiçik bir xəbərdə yazır: … onların “ianə qutusu” filan “o.k. — oll korrect” olacaq. “o.k.” burada “oll korrect” — yəni “all correct”un qəsdən pozulmuş, uşaq dilində yazılışıdır. Ötəri bir cümlə.

O da qalanları kimi unudulmalı idi. Unudulmadı — çünki bir seçki oldu.

1840. Martin Van Buren ikinci müddət üçün namizəd. O, Nyu-Yorkun Kinderhook qəsəbəsindən idi; tərəfdarları ona “Old Kinderhook” — “qoca Kinderhooklu” deyirdilər. Onun adına “O.K. Club” adlı dəstəklər quruldu. Birdən-birə bu iki hərf bayraqların üstündə, şüarlarda, hər qəzetdə idi — iki məna bir-birini qidalandırırdı.

Van Buren seçkini uduzdu. Amma “O.K.” onu yayan kampaniyadan sağ çıxdı. 1860-cı illərə qədər teleqraf operatorlarının qısaltmasına (“qəbul edildi”), yük qutularının üstünə, vətəndaş müharibəsi məlumatlarına keçmişdi.

Mənşəyi düz qeyd edilməmiş bir zarafat olduğu üçün boşluğu fərziyyələr doldurdu. Çoktav dilində “okeh” (təsdiqlənib). Yunanca “óla kalá” (hər şey yaxşıdır). Şotland “och aye”. Haitidə yaxşı romu ilə tanınan Aux Cayes limanı. Biskvitlərini damğalayan Orrin Kendall adlı bir çörəkçi. Hər biri inandırıcı səslənir. Heç biri sənədləşdirilməyib.

Amma sirr əslində açıldı. 1963–1964-cü illərdə Kolumbiya Universitetindən etimoloq Allen Walker Read bir sıra məqalədə hər erkən çap işlənişini araşdırıb, hamısını o 1839-cu il xəbərinə qədər izlədi. Qısaltma dəbini, seçki təkanını göstərdi və rəqib versiyaları bir-bir söküb atdı. Bu, ingilis dilinin tarixində ən diqqətli mənşə axtarışlarından biridir.

“O.K.”ı qəribə edən təkcə zarafat deyil — heç kimin boş olduğunu bilmədiyi bir boşluğu doldurmasıdır. İngiliscədə “qəbul etdim, etirazım yoxdur” demək üçün qısa, neytral, tonsuz bir söz yox idi. “Yes” çox həvəsli, “fine” bir az soyuq. O.K. içində demək olar ki, heç bir hiss olmayan sözdür — elə buna görə də səyahət edir: yapon mesajında, hava limanı danışığında, iki yad adam arasında baş hərəkətində.

Növbəti dəfə yazanda, sən bir Boston redaktorunun 187 il əvvəl qəsdən səhv yazdığı sözlə bağlı zarafatını təkrar edirsən. O söz düzgün olduğu üçün yox, faydalı olduğu üçün qaldı. Dilin böyük hissəsi elə belə işləyir.