75 min başlıq, 289 min yazı: azərbaycanlıların əslində nəyi izah etmək istədiyi

Rəsmi lüğət qapalı bir siyahıdır: kimsə hansı sözlərin dilə aid olduğuna qərar verir, qalanı kənarda qalır. Açıq sözlük isə əksinədir — nəyin izaha ehtiyacı olduğuna insanlar özləri qərar verir. Aradakı fərq ölçülə bilər, çünki bu saytda on dörd ilin arxivi var.

Rəqəmlər: 75.316 başlıq, 289.412 dərc olunmuş yazı.

Birinci nəticə gözlənilməzdir. Başlıqların yalnız 29,9 faizi tək sözdür. Qalan 70,1 faizi çoxsözlü ifadədir — cümlə, sual, vəziyyət təsviri. Yəni bu, adı sözlük olan, amma məzmunca sözlərdən ibarət olmayan bir arxivdir.

İkincisi daha aydın danışır. Ən çox yazı toplayan başlıqlara baxın: “yazarların paylaşmaq istədikləri musiqilər” (2.018 yazı), “təkcə mənmi edirəm deyə düşünülən şeylər” (493), “həyatın nə qədər cındır olduğunun anlaşıldığı anlar” (474), “həyatdan bir anda soyudan şeylər” (412), “insanın böyüdüyünü anladığı anlar” (250).

Bu siyahıda bir dənə də söz yoxdur. Hamısı vəziyyətdir.

Diqqət yetirin ki, bunlar təsadüfi cümlələr deyil. Hər biri konkret, tanınan bir hiss təsvir edir — elə bir hiss ki, azərbaycan dilində onu bir sözlə demək mümkün deyil. “Təkcə mənmi edirəm deyə düşünülən şeylər” — bunun ingiliscədə də adı yoxdur. İnsanlar sözü olmayan yerə başlıq yazıb, sonra 493 nəfər gəlib “mən də” deyib.

Bu, lüğətin nə üçün istifadə olunduğunu dəyişir. Rəsmi lüğətə sözün mənasını öyrənmək üçün baxırsan. Açıq sözlüyə isə hissin tək sənə aid olmadığını yoxlamaq üçün.

Üçüncü rəqəm bunu tamamlayır: yazı yazılmış başlıqların 52,1 faizində cəmi bir yazı var. Yəni yarısından çoxu bir dəfə açılıb, bir nəfər nəsə yazıb və mövzu orada qalıb. Bu, uğursuzluq deyil — dilin uzun quyruğudur. Hər hissin 493 nəfəri olmur; bəzisinin cəmi bir nəfəri olur, amma o bir nəfər üçün başlıq yaradılmasına dəyib.

Burada dilçilik üçün maraqlı bir şey var. Söz yaranmasını adətən uzun proses kimi təsəvvür edirik: bir söz meydana çıxır, yayılır, lüğətə düşür. Bu arxiv isə ondan əvvəlki mərhələni göstərir — hissin var olduğu, amma sözün hələ olmadığı an. İnsanlar boşluğu cümlə ilə doldurur, çünki başqa yolu yoxdur.

Bəzi dillərdə belə anlar üçün söz var. Portuqal dilində saudade, alman dilində Schadenfreude, yapon dilində tsundoku. Onlar da nə vaxtsa cümlə idi, sonra sıxılıb bir sözə çevrildi.

75.316 başlığın çoxu heç vaxt sözə çevrilməyəcək. Amma onların arasında hansısa birinin çevriləcəyi ehtimalı var — və o an məhz belə arxivlərdə qeydə alınır, akademik lüğətlərdə yox.

Rəsmi lüğət dilin nə olduğunu deyir. Belə bir arxiv isə dildə nəyin çatışmadığını göstərir. İkincisi daha çox şey danışır.