Bu gün Azərbaycan milyonçusu, mesenat, müsəlman Şərqində ilk qızlar məktəbinin ("Tağıyevin Qız Məktəbi") yaradıcısı Hacı Zeynalabdin Tağıyevin anım günüdür. Kulis.az filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Əsgər Quliyevin "Tarixi ədalətin təntənəsi və ya Hacı Zeynalabdin Tağıyevin fenomenal maarifçilik fəaliyyəti" yazısını ixtisarla təqdim edir. Müasirləri böyük Azərbaycan mesenatı və maarifçisi, türk-islam dünyasının tanınmış filantrop-xeyriyyəçisi, sənaye təşkilatçısı, Vətənimizdə milli sahibkarlığın görkəmli nümayəndəsi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin (1838-1924) millət və insanlıq qarşısındakı xidmətlərini yüksək qiymətləndirərək onu “Qafqaz müsəlmanlarının fəxri”, “müsəlmanların başçısı”, “islamın böyük fəxri”, “millətin müqəddəs atası”, “fəqir-füqəranın (kasıb və kimsəsizlərin) hamisi və ümidi”, “müsəlmanların beynində elm və mərifət nuri işıqlandıran”, “millətin mənəvi və mehriban atası”, “birinci xeyirxahi-millət və maarifpərvər”, “millətin fəxri”, “Zaqafqaziyada şöleyi-elm (elm işığı) yandıran”, “Zaqafqaziya müsəlmanlarını xabi qəflətdən (qəflət yuxusundan) oyandıran”, “müsəlmanların xeyirxahı”, “müsəlmanların ünasiyyə tərbiyəsinin (qadın təhsilinin) müəssisi və banisi”, “millət bəzəyi, ruzigarın nadir əsəri” və s. bu kimi yüksək epitetlərlə öyür, təqdir edirdilər.
Sözsüz, bütün bunlar səbəbsiz deyildi. Çünki bu böyük İNSAN şərəfli ömrünün ən azı 70 ilini yorulmadan Vətənin yüksəlişinə, millət və insanlığın tərəqqisinə, xalqın maarifləndirilməsinə, milli ziyalıların yetişdirilməsinə həsr etmişdi. Milli tariximizin XIX əsrin ikinci yarısı - XX əsrin əvvəllərinin bütöv bir mərhələsini-milli maarifçilik, milli oyanış və dirçəliş dövrünü təmsil edən, halal zəhməti ilə qazandığı sərvətlə bu prosesləri himayə edən H.Z.Tağıyev xalqımızın qan yaddaşında xeyriyyəçilik, mesenatlıq mücəssəməsi kimi özünə əbədi heykəl ucaltmış “millət atası” idi...
Bu böyük maarifçinin ömrünün sonunadək mübarizə apardığı həyat amalının təməlində millətin tərəqqisinin, özünün dediyi kimi, “yeganə çıxış yolu məktəb, yalnız məktəb, təhsil ola bilər” prinsipi durmuşdu. Ömründə heç bir xüsusi təhsil almamış, imzasını güclə atmağı öyrənmiş H.Z.Tağıyev millətə, insanlığa köməkdən, maarif və mədəniyyətin inkişafına, xalqın maariflənməsinə etdiyi yardımlardan mənəvi rahatlıq tapırdı. İnsansevərlik simvolu olan xeyriyyəçiliyə fəlsəfi-dini anlam verərək bunu Uca Tanrı qarşısında özünün mənəvi borcu sayırdı...
Xalqın maariflənməsinə köməyi özünün həyat idealı hesab edən, “Məktəb təhsili yolu ilə müsəlmanları öz ayrılmaz insan hüquqlarını dərk etdirməyə çalışmaq lazımdır”, deyən bu böyük mesenat və maarifpərvər ötən əsrin əvvəllərində “Tazə həyat” qəzetində (12.02.1908) çap olunmuş “Mənim təcrübəmdən” adlı məqaləsində yazırdı: “ ... Xoşbəxtliyimmidir, yoxsa Allahın vergisidir, - deyə bilmərəm, nə ilə bağlıyam? Lakin mənim ən çox sevdiyim iş, mənim sənaye işimlə yanaşı, mən belə hesab edirəm ki, bundan da artıq məni öz xalqımın məsələləri, onun gələcək xoşbəxtliyi və həyatının davamı məşğul edir.
Bu məqsədə nail olmaq üçün, mən belə hesab edirəm ki, xalqımın tərbiyəsi (təhsili) və maariflənməsi lazımdır. Xalqımın maariflənməsi və tərbiyələnməsi (təhsillənməsi) zəruriyyətini görərək, mən qüvvəm çatan qədər kömək etməkdən çəkinmədim. Bunu isə kiçik uşaqların tərbiyəsi (təhsili) və maarifləndirilməsində, böyüklər üçün isə kitab və qəzetlərin nəşrində gördüm.
Bu işə qayğı göstərdim və göstərməkdə davam edəcəyəm. Söylədiklərimə yekun vurarkən, mən həqiqətən də başa düşdüm ki, xalqın gələcək xoşbəxtliyi, dəyanəti və irəliləyişi... tərbiyə (təhsil) ilə bağlıdır...”. Gəlin bu böyük xeyriyyəçinin ömür yolunun və fenomenal maarifçilik fəaliyyətinin salnaməsini birlikdə vərəqləyək: Hacı Zeynalabdin Tağıyev XIX əsrin ikinci yarısı - XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın ictimai-siyasi, iqtisadi və mədəni həyatında müstəsna xidmətlər göstərmiş fenomenal şəxsiyyət, ictimai xadim idi.
Extract — continue reading at the source.
