Təsəvvür edin ki, piroq bişirirsiniz. Reseptə hərfi-hərfi əməl edir, siyahıda göstərilən brendləri alır, sobanın kalibrləndiyindən əmin olmaq üçün termometrdən istifadə edirsiniz və s. Lakin onu sobadan çıxaranda görürsünüz ki, bu, heç də piroq deyil, kobblerdir (meyvəli piroq növü). Çaşqın halda resepti əvvəllər hazırlamış və əla nəticə əldə etmiş bir dostunuza zəng edirsiniz. O, piroqu yenidən bişirir və eyni problemlə qarşılaşır: piroq olmalı yerdə sirli bir kobbler. Sonra hər ikiniz bu yaxınlarda həmin piroqu hazırlamış başqa bir dostunuza zəng edirsiniz, o, piroqu göstərmək üçün gətirir, lakin bir müddət söhbət etdikdən sonra məlum olur ki, onun da piroqu kobblerə çevrilib.
Qəribə səslənir, elə deyilmi? Buna baxmayaraq, dərman istehsalında bu ssenari tez-tez baş verir. Əczaçılıq istehsalçıları dərman yaratmaq üçün məlum bir prosesi izləyirlər, lakin kristallaşma prosesi zamanı bir qədər fərqli versiya (və ya polimorf) ortaya çıxır. Onun kimyəvi formulu eyni ola bilər, lakin bu yeni polimorf ona tamamilə fərqli xüsusiyyətlər verən bir qədər fərqli formaya malikdir.
Ən qorxulu tərəfi isə odur ki, yeni polimorf heç bir laboratoriya ilə məhdudlaşmır; birinci polimorfu hazırlamağa çalışan hər kəs onun sadəcə yoxa çıxdığını görəcək. Bəzi hallarda, hətta köhnə polimorfu yeni polimorfu hazırlamış laboratoriyaya gətirmək belə həmin məhsulun dəyişməsi üçün kifayət edir. Sanki konkret kimyəvi məhsul hansısa fövqəltəbii qüvvə tərəfindən planetdən silinib.
Bəlkə də ən məşhur yoxa çıxan polimorf Abbott Laboratories tərəfindən yaradılmış və 1996-cı ildə HİV/QİÇS-in müalicəsi üçün təsdiqlənmiş ritonavir antiretrovirus dərmanıdır. Dərmanın I Forması gel kapsullarda satılırdı, lakin 1998-ci ildə o, II Forma ilə əvəz olundu. Eyni formula malik olan bu forma o qədər də həllolunan deyildi və bu da onu təsirsiz hala gətirdi. Abbott 1999-cu ildə onu tablet şəklində yenidən formalaşdırana qədər dərmanı bazardan çıxarmağa məcbur oldu. Bu sınaq şirkətə təxminən 250 milyon dollara başa gəldi (əsas dərmansız qalan on minlərlə xəstəni demirik).
Yoxa çıxan polimorflar dərman istehsalçıları üçün də çoxlu hüquqi problemlər yaradır. Məsələn, Kanada əczaçılıq şirkəti patentin müddəti bitdikdən sonra ranitidinin (Zantac kimi tanınır) I Formasını istehsal etmək istədikdə, Glaxo dərman istehsalçısı tərəfindən məhkəməyə verildi. Glaxo həm I Formanın, həm də II Formanın ilkin patentinə sahib idi və onun vəkilləri iddia edirdilər ki, birincini istehsal etmək üçün edilən hər hansı cəhd qaçılmaz olaraq ikincinin izləri ilə nəticələnəcək. (Glaxo məhkəməni uduzdu.)
Bəs bu polimorflar niyə yoxa çıxır? Bərk cisim kimyasını öyrənən tədqiqatçıların fikrincə, hər şey termodinamikaya gəlib çıxır. Dərmanın ilk versiyası daha az termodinamik sabit versiya ola bilər, lakin daha tez formalaşan bir versiyadır. Kristallar nüvələnmə (və ya toxumlama) yolu ilə böyüyür, burada biri digərlərinin formalaşması üçün bir növ çərçivə və ya şablon rolunu oynayır. Əgər I Forma daha sürətlə nüvələnirsə, daha sabit II Forma ortaya çıxıb üstünlük qazanana qədər o, dominantlıq edə bilər.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
