İki kimyaçı molekulyar “əlilik” sirrini açaraq Nobel mükafatı qazandı, bu da dərman istehsalçılarına daha təhlükəsiz medikamentlər hazırlamağa kömək edir

İki alim, molekulların “əlliliyi” ilə bağlı mürəkkəb bir tapmacanı həll etdiklərinə görə kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülüblər. Bu kəşf dərman istehsalçılarına daha təhlükəsiz və daha dəqiq hədəflənmiş dərmanlar hazırlamağa imkan verir. Paris-Sud Universitetindən kimyaçı Henri Kagan və Tokio Elm Universitetindən Kenso Soai oktyabrın 7-də Nobel mükafatı laureatları elan ediliblər.

Amerika Kimya Cəmiyyətinin prezidenti və Cons Hopkins Universitetinin kimyaçısı Rigoberto Hernandez Associated Press-dən Adithi Ramakrishnan, Kostya Manenkov və Stefanie Dazio-ya verdiyi müsahibədə, “Bu gün istifadə etdiyimiz dərmanlar bu kimya olmadan mümkün olmazdı” deyir.

Kagan və Soai-nin mükafat qazanan tədqiqatı yunan dilində “əl” mənasını verən xiralik (chirality) anlayışı ətrafında cəmlənir. Bəzi molekullar tıpkı sağ və sol əllərimiz kimi bir-birinin güzgü əksi olan iki formada mövcuddur. Xiral formalar kimi tanınan bu güzgü əksləri oxşar görünə bilər, lakin onlar çox fərqli şəkildə davrana bilərlər. Məsələn, karvon kimyəvi maddəsi hansı versiyasını iylədiyinizdən asılı olaraq nanə və ya zirə qoxusu verə bilər.

Bununla belə, canlı orqanizmlər adətən molekulun yalnız bir versiyasını ehtiva edir. Məsələn, DNT-mizdəki şəkərlər sağ əllidir, bədənimizin zülallarındakı əksər amin turşuları isə sol əllidir. Əksinə, onların güzgü əksi olan qarşılıqları təbiətdə nadir hallarda tapılır. Bu fenomen yunan dilində “eyni” və “əl” sözlərindən yaranan homoxiralik kimi tanınır.

Onilliklər ərzində bu kimyəvi asimmetriya alimləri çaşdırıb. Canlı orqanizmlərdəki təbii reaksiyalar necə olur ki, yalnız bir növ molekul istehsal edir? Və niyə həyatın təməl daşları bir versiyaya və ya digərinə üstünlük verəcək şəkildə təkamül edib?

Tapmacanı daha da dərinləşdirən məqam odur ki, onlar bu təbii asimmetriyanı laboratoriyada təkrarlaya bilmirdilər. Onların təcrübələri molekulun hər versiyasından bərabər miqdarda – 50-50 nisbətində sağ və sol əlli bölünmə ilə nəticələnirdi.