Meşə ilə necə danışmaq

“Bəzilərini sevinc göz yaşlarına qərq edən ağac, başqalarının gözündə yalnız yolun üstündə duran yaşıl bir şeydir,” - deyə Uilyam Bleyk ən ehtiraslı məktubunda yazırdı. “İnsan necədirsə, dünyanı da elə görür.”

Biz ağaclardan enmiş və gördüklərimizi bir-birimizə danışmaq üçün dil ixtira etmiş sosial meymunlar olduğumuz üçün, danışmaq görməyin bir yoludur. Bir şeyə ad vermək onu əşyalar ailəsinə daxil etmək, reallıq adlandırdığımız əlaqələr şəbəkəsində bir düyün nöqtəsinə çevirməkdir. Söz bir iynə ucu kimi mürəkkəbliyin mənzərəsini dar bir nöqtəyə sıxa bilər, lakin o, həm də bu mürəkkəbliyi təşkil edən görünməz proseslər və çalarlar üçün bir böyüdücü şüşə ola bilər. Bu dünyada meşədən və onun fraktalı olan ağacdan daha mürəkkəb, daha heyrətamiz və dinamik, daha bölünməz və qarşısıalınmaz dərəcədə canlı, buna görə də düzgün adlandırılmağa daha çox ehtiyacı olan çox az şey var.

“Meşə dili: Ağacların heyrətamiz dünyasını işıqlandıran sözlər” (ictimai kitabxana) əsərində Hanna Fris — qeyri-adi gücə malik bir şair və elm ilə ruhun kəsişmə nöqtəsinə hörmət edən ehtiraslı bir təbiətşünas — təxəyyülümüzü heç eşitmədiyiniz sözlərlə, həmçinin dənizçilik mühəndisliyindən musiqi nəzəriyyəsinə qədər müxtəlif kontekstlərdə bildiyiniz, lakin ağaclar aləmində tamamilə fərqli məna daşıyan sözlərlə yenidən canlandırır. Onlar birlikdə sizi hormonların və hərəkət hüceyrələrinin dilində cazibə qüvvəsi, zaman və işıqla aparılan qədim səssiz söhbətlərə qulaq asmağa dəvət edən bir heyrət leksikonu yaradır; simmetriyalar və sapmalarla dolu, riyazi olduğu qədər də hissiyyatlı, özünü sağaldan yaralar və kimyəvi pıçıltılarla dolu, dözümlülük və özünəinam, mənsubiyyət və sevgi, əl çəkmək sənəti və kifayət qədər olmanın mənası haqqında metaforalarla qatranlaşmış bir kainatı üzə çıxarır.

Son araşdırmalar bitki dünyasının cismani zəkası ilə bağlı maraqlı yeni imkanlar sahəsini açsa da, hələ bilmədiyimiz çox şey var. Anlamağa çalışarkən, onların varlıq tərzini özümüzünkü ilə müqayisə etməyə meylli oluruq, lakin diqqətli olmasaq, bu müqayisələr başqa bir növü heç vaxt tam dərk edə bilməməyin sirrinə qarşı bizi kor edə bilər. Bununla belə, insanlar olaraq, onların dünyası haqqında öyrəndiklərimizi bacardığımız qədər təsvir etmək üçün ən böyük məna yaratma alətimiz olan dildən istifadə edirik. Bunu necə etməyimiz çox vaxt danışdığımız şeydən çox, bizim haqqımızda nəsə deyir.

Bu sözlərin və anlayışların çoxu özündə həyatla ölüm, fərdlə bütöv arasındakı sərhədin bulanıqlaşmasını əks etdirir. Meşə zamanı insan zamanının tələsikliyinə etinasız bir miqyasda işləyir; o, daha yavaş və daha genişdir, geoloji zamanın dalğaları üzərində hərəkət edir, zaman-məkana doğru uzanır. Həmişə dəyişkənlikdə olan — həmişə böyüyən, ölən, dəyişən və yenilənən — meşə, keçiciliyin daimi bir varlıq halı olduğu həqiqətini təcəssüm etdirir.

Bu başqa dünyaya bir nəzər salmaq düşüncədə dəyişiklik tələb edir. Hər baxışda, hər dəyişiklikdə ətrafımda vəhşi bir heyrət ekologiyası böyüdü. İnanıram ki, qeyri-müəyyən gələcəyimizdə bu ekosistemlərin daha yaxşı qoruyucuları olacaqsaq, bu dəyişikliklərə — meşələri adət etdiyimizdən fərqli, həyəcan verici bir kontekstdə görməyə — açıq olmalıyıq. Axı, sonda hamımız eyni böyük açılan sirrin bir parçasıyıq.