Dünya vaxtı düzəltməyi dayandırır — Yer isə məhz indi sürətlənir

İnsanın vaxtı ilə Yerin vaxtı eyni şey deyil. Atom saatları saniyəni dəyişməz ölçür; planetin fırlanması isə dəyişkəndir — Ay onu yavaşladır, okeanlar, atmosfer və nüvəsindəki hərəkətlər isə həm yavaşlada, həm sürətləndirə bilir. İki ölçü bir-birindən uzaqlaşmasın deyə 1972-ci ildən bəri UTC-yə vaxtaşırı bir saniyə əlavə edilib.

Bu, 27 dəfə baş verib. Sonuncusu 2016-cı ilin son gecəsində. Həmin gecə dünyada bir dəqiqə 61 saniyə çəkdi.

Proqram təminatı üçün bu, xırda şey deyil. Əlavə saniyələr illər boyu real qəzalara səbəb olub: serverlər dayanıb, aviaşirkət sistemləri donub, məlumat mərkəzləri saatın bir saniyə geri getməsini emal edə bilməyib. Kompüterlər üçün zaman həmişə irəli getməlidir; bir saniyə təkrarlananda çox şey sınır.

2022-ci ilin noyabrında Versalda keçirilən Ölçü və Çəkilər üzrə Baş Konfransda dövlətlər səs verdilər: 2035-ci ilə qədər əlavə saniyə praktikasına son qoyulsun. Rusiya əleyhinə səs verdi — onun GLONASS peyk sistemi bu saniyələri nəzərə alaraq qurulub. Qərar isə qəbul edildi.

Məntiq belədir: Yerlə atom vaxtı arasındakı fərqin bir saniyə yox, daha böyük olmasına icazə verilsin. Fərq o qədər yavaş böyüyür ki, növbəti düzəliş bəlkə də yüzillərlə sonra — bir “əlavə saat” şəklində — lazım olacaq. Yəni problem həll edilmir, gələcəyə ötürülür.

Bax burada maraqlı hissə başlayır.

2020-ci ildən etibarən Yer gözlənilməz şəkildə sürətlənməyə başladı. Atom saatları ilə ölçmələr başlayandan bəri qeydə alınmış ən qısa gün 2024-cü ilin 5 iyulu oldu — adi gündən 1,66 millisaniyə qısa. Səbəbləri hələ tam aydın deyil: nüvədəki hərəkətlər, kütlənin planet üzərində yerdəyişməsi, atmosferin təsiri.

Əgər bu davam edərsə, nəticə əvvəlkinin əksi olacaq. İndiyə qədər həmişə saniyə əlavə edilib, çünki Yer yavaşlayırdı. İndi isə ilk dəfə saniyə çıxarmaq lazım gələ bilər — “mənfi əlavə saniyə”. Belə şey heç vaxt olmayıb. Geofizik Dunkan Aqnyu 2035-ə qədər bunun ehtimalını təxminən 40 faiz qiymətləndirir, ən mümkün tarix isə 2029 sayılır.

Proqramçılar üçün bu, xoş xəbər deyil. Əlavə saniyə onilliklərdir mövcuddur və hələ də sistemləri sındırır. Mənfi saniyə isə heç zaman sınaqdan keçməyib: dünyanın demək olar bütün kodunda “bir dəqiqədə 59 saniyə ola bilər” ehtimalı nəzərdə tutulmayıb.

Ortaya gözəl bir ziddiyyət çıxır. Bəşəriyyət planetin qeyri-müntəzəmliyini izləməkdən yorulub və vaxtı Yerdən ayırmaq qərarına gəlib. Elə həmin anda Yer də qeyri-müntəzəmliyini artırdı.

2035-ci ildən sonra saatlarımız planetin fırlanmasına deyil, yalnız atomların titrəyişinə bağlı olacaq. Fərq yavaş-yavaş böyüyəcək — əvvəl saniyələr, sonra dəqiqələr. Nə vaxtsa, çox uzaq gələcəkdə, kiminsə bunu düzəltməsi lazım gələcək.

Sadəcə o adam biz olmayacağıq. Bu qərarın əsl mahiyyəti də elə budur.