Planetin ən böyük səhrası planetin ən böyük meşəsini yedizdirir

Yer üzündə bir-birindən daha uzaq iki mənzərə tapmaq çətindir. Saxara — planetin ən böyük isti səhrası. Amazon — planetin ən böyük yağış meşəsi. Birində illərlə yağış düşmür, digərində gündə iki dəfə yağır. Aralarında bütöv bir okean var. Buna baxmayaraq, biri olmasaydı, digəri indiki halında qala bilməzdi.

Hər il külək Saxaranın qərb kənarından təxminən 182 milyon ton toz qaldırıb Atlantikin üstünə çıxarır. Bu tozun 27,7 milyon tonu okeanı tam keçir və Amazon hövzəsinin üzərinə çökür. Bunlar təxmin deyil: NASA-nın CALIPSO peyki 2007-ci ildən 2013-cü ilədək atmosferə lazer atıb, toz buludlarının hündürlüyünü və sıxlığını dilim-dilim ölçüb.

Amma əsl məsələ tozun çəkisi deyil, içindəkidir.

Yağış meşəsi haqqında ən geniş yayılmış səhv təsəvvür budur ki, altındakı torpaq zəngin olmalıdır. Əslində tərsinədir. Amazonun torpağı kasıbdır. Meşənin bütün sərvəti torpaqda yox, ağacların özündədir — yarpaqda, gövdədə, kökdə. Nə vaxt bir yarpaq düşürsə, onun tərkibindəki qida maddələri dərhal geri sorulur. Torpağa çatan hissəni isə yağış aparır. Gündə iki dəfə yağan yağış həm meşəni yaşadır, həm də onu daim yoxsullaşdırır.

Ən tez itən element fosfordur. Fosfor bitki üçün əvəzsizdir — zülal qurmaq, enerji daşımaq, böyümək onsuz olmur. Və fosfor Amazonda çaylarla durmadan okeana axır.

Saxara tozunun içində hər il təxminən 22 min ton fosfor gəlir. Bu, meşənin yağış və çaylarla itirdiyi fosforla demək olar ki, eyni miqdardır. Yəni səhra meşənin hesabını bağlayır.

Bu tozun harada doğulduğu isə hekayənin ən yaxşı yeridir. Onun böyük hissəsi Saxaranın hər yerindən yox, bir nöqtədən qalxır: Çadda, Bodele çökəkliyindən. Bura planetin ən tozlu yeridir.

Bodele bir vaxtlar suyun altında idi. O, Meqa-Çad adlanan nəhəng gölün dibidir — insanlıq tarixindəki ən böyük göllərdən biri. Göl quruyanda dibində minilliklər boyu yığılmış canlı qalıqları qaldı: diatomlar, yəni mikroskopik yosunların şüşəyəbənzər skeletləri. Onlar fosforla doludur.

Beləliklə, zəncir tamamlanır. Ölmüş bir göl, quruyub toza dönür; külək onu qaldırır; toz okeanı keçir; və Afrikada milyon illər əvvəl ölmüş yosunlar Cənubi Amerikada bu gün ağac böyüdür.

Burada dayanmaq olardı, amma bir sual qalır: Saxara həmişə səhra olub?

Yox. Cəmi altı min il əvvəl — yəni Misir piramidalarından çox da uzaq olmayan bir vaxtda — Saxaranın böyük hissəsi yaşıl idi. Göllər vardı, otlaq vardı, begemot vardı. Bunu təxmin etmirik: səhranın ortasındakı qayalarda o dövrün insanları öz həyatlarını çəkiblər. Liviya ilə Misir sərhədində, Gilf Kebir yaylasında bir mağara var ki, divarında üzən adamlar təsvir olunub. İndi ətrafında min kilometrlərlə su yoxdur.

Saxaranı qurudan iqlim fəlakəti deyildi. Yerin öz oxunun yırğalanmasıdır. Ox təxmin ki, hər 20 min ildə bir tam dövr edir və bu yırğalanma Afrika mussonunun nə qədər şimala çatacağını dəyişir. Musson şimala qalxanda səhra yaşıllaşır, geri çəkiləndə quruyur. Saxara sabit bir yer deyil — o, çox yavaş döyünən bir ürəkdir.

Bu da o deməkdir ki, Saxara bir gün yenidən yaşıllaşacaq. Və elə həmin gün toz dayanacaq.

Amazonun bu itkini necə qarşılayacağı hələ mübahisəlidir; alimlər sualı verirlər, cavabı hamılıqla qəbul edilmiş deyil. Amma qoyulan fikrin özü kifayət qədər güclüdür: yer üzündə heç nə tək dayanmır. Xəritədə boş görünən yer — heç nəyin bitmədiyi, heç kimin yaşamadığı bir sarı ləkə — əslində başqa bir qitədəki ən sıx həyatın təchizat xəttidir.

Səhra tullantı deyil. O, kiminsə anbarıdır.