Dünyanın tarixi budur: inqilabçıların tiranlara çevrilməsi, kütlələrlə bir yerdə olduğunu iddia edən liderlərin həmin kütlənin içindəki fərdləri bir-birinə qarşı qaldırması, narahatlıq doğuran naməlum məqamlardan, bizi insan edən və insan qalan, bizi birlikdə insan kimi saxlayan böyük açıq sualdan diqqəti yayındırmaq üçün müəyyənlikləri və özünə haqq qazandırma hissini qızışdırması.
Dünyanın tarixi həm də budur: sənətkarlar — ruhun o mayakları — hakimiyyətə qarşı həqiqəti söyləyir, təxəyyülü ideologiyadan, ruhu nəfsin özündən üstün tutur, bizi özümüzdən çıxarıb bir-birimizi görməyə, Ceyms Bolduinin Marqaret Mid ilə epoxal söhbətində dediyi kimi, “hələ də bir-birimizin yeganə ümidi olduğumuzu” xatırlamağa vadar edirlər.
Birinci Dünya müharibəsinin bitməsindən aylar sonra İranda doğulan və indiki Zimbabvedə fermer valideynləri tərəfindən böyüdülən Doris Lessinq (22 oktyabr 1919–17 noyabr 2013) hələ uşaq ikən dünyasının sorğulanmayan müstəmləkə sistemində, o dünyanın oxu olan zülmdə dərin bir yanlışlıq olduğunu hiss etmişdi. Gənc bir qadın olduğu vaxtlarda — sınıq sistemə qarşı üsyan etmək istəyimizin alovlu olduğu, lakin hələ ağıllı şəkildə üsyan etmək üçün alətlərə sahib olmadığımız, alternativ kimi irəli sürdüyümüz cavabın daha yaxşı və ya daha pis olduğunu müəyyən etmək üçün doğru sualları hələ bilmədiyimiz bir dövrdə — o, kommunizmi “xalq iradəsinin maraqlı bir təzahürü” kimi qəbul edərək üsyan etdi. O vaxtlar İngiltərədə telefon operatoru kimi işləyən Lessinq Kommunist Partiyasına qoşuldu. “Bu, görünür, qəfil və tam (lakin qısamüddətli) bir dönüş idi,” — deyə o, sonralar xatırlayırdı. “Kommunizm əslində mənim içimdə çoxdan işləyən bir mikrob və ya virus idi... çünki mən köhnə, ağdərililərin hökmranlıq etdiyi Afrikanın repressiv və ədalətsiz cəmiyyətini rədd edirdim.” Kommunizmdəki çatları görməsi çox çəkmədi. O, partiyanı tərk etdi, sufizmi kəşf etdi, davranış psixologiyasının yeni yaranan sahəsi və onun ağlın daxili işləyişi, hərəkət etmək üçün malik olduğu nəhəng güclər və təsirə məruz qalmaq üçün sahib olduğu böyük zəifliklər haqqında aşkar, çox vaxt narahatlıq doğuran kəşfləri ilə maraqlanmağa başladı. Lakin o, sosial harmoniya probleminə hazır bir cavab tapmadı.
Və beləliklə, sənətkarların yaratmaqla şikayətlənmək adəti üzrə, o, ömrünü — demək olar ki, bir əsrlik həyatını, dünya müharibələri və şiddətli üsyanlar, valideynlərinin təsəvvür edə bilməyəcəyi dəyişikliklərlə dolu bir əsri — bizi nəyin insan etdiyini, başqalarını insanlıqdan çıxarmağa özümüzə necə icazə verdiyimizi və fərdlər, həm də cəmiyyətlər olaraq bir arada qalmaq üçün nələrin lazım olduğunu daha yaxşı anlamağımıza kömək edən çətin, aydınlaşdırıcı suallar verməyə həsr etdi. 87 yaşında o, “şübhə, atəş və uzaqgörənlik gücü ilə bölünmüş bir sivilizasiyanı araşdırmaya məruz qoyduğu” üçün Nobel mükafatına layiq görülən ən yaşlı insan oldu.
1985-ci ildə, mən Bolqarıstanın kommunist diktaturası altında doğulduqdan aylar sonra, Doris Lessinq Kanadanın nüfuzlu illik Messi Mühazirələrini oxudu. Bu mühazirələr sonradan “Yaşamağı seçdiyimiz həbsxanalar” (ictimai kitabxana) adlı düşündürücü başlıq altında bir sıra qısa esselərə çevrildi. Bu, “bizim (insan nəslinin) artıq özümüz haqqında çoxlu sərt məlumatlara sahib olduğumuz, lakin onlardan institutlarımızı və dolayısı ilə həyatımızı yaxşılaşdırmaq üçün istifadə etmədiyimiz” gerçəyinə aydın bir baxış idi. Bu baxış, başqa cür seçmək, təbiətimizin ən pis tərəfləri haqqında öyrəndiklərimizdən təbiətimizin ən yaxşı tərəflərini bəsləmək və böyütmək üçün istifadə etmək, “cəmiyyəti idarə etmək üçün necə davranacağımızı və cəmiyyətin bizi idarə etməməsini” anlamaq üçün lazım olan bütün gücə, təcililiyə və ləyaqətə sahib olduğumuza dair aydın bir inamla çəkilmişdi.
Rebekka Solnitin üç onillik sonra özünün müasir klassikası olan “Qaranlıqda ümid” əsərində təkrarlayacağı bir fikirdə Lessinq yazır:
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
