Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı – ŞƏT ərazi, əhali və geosiyasi əhatə baxımından dünyanın ən böyük regional birliklərindən biridir. Çin, Rusiya, Hindistan, Pakistan və İran kimi mühüm güc mərkəzlərini, eləcə də Mərkəzi Asiya dövlətlərini eyni masa arxasında birləşdirən təşkilatın fəaliyyət sahəsi yalnız təhlükəsizliklə məhdudlaşmır. ŞƏT-in gündəliyinə terrorizm və ekstremizmlə mübarizə ilə yanaşı, ticarət, nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma, kənd təsərrüfatı, ətraf mühit, təhsil, turizm və mədəni əməkdaşlıq daxildir.
Təşkilatı bəzən “Şərqin NATO-su” və ya Qərbə qarşı yaradılmış hərbi blok kimi təqdim edirlər. Ancaq bu müqayisə ŞƏT-in hüquqi və institusional mahiyyətini tam əks etdirmir. ŞƏT-in vahid ordusu, ortaq hərbi komandanlığı və üzvlərdən birinə hücum zamanı digərlərinin avtomatik hərbi yardım göstərməsini nəzərdə tutan kollektiv müdafiə öhdəliyi yoxdur.
O, həm də Avropa İttifaqı tipli fövqəlmilli birlik, gömrük ittifaqı və ya vahid iqtisadi bazar deyil. ŞƏT müxtəlif siyasi sistemlərə, iqtisadi imkanlara və xarici siyasət prioritetlərinə malik dövlətlərin ortaq maraqlarını uzlaşdırmağa çalışan hökumətlərarası Avrasiya platformasıdır. Təşkilatın əsas gücü dünyanın ən böyük dövlətlərindən bəzilərini davamlı siyasi dialoq, təhlükəsizlik əməkdaşlığı və iqtisadi əlaqələr çərçivəsində bir araya gətirməsidir.
Onun əsas məhdudiyyəti də məhz bu müxtəliflikdən, üzvlər arasındakı rəqabətdən və qərarların yalnız konsensus əsasında qəbul olunmasından irəli gəlir. ŞƏT-in tarixi 1996-cı ildə Çin, Rusiya, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Tacikistanın yaratdığı “Şanxay beşliyi” ilə başlayır. Bu formatın ilkin məqsədi keçmiş sovet–Çin sərhədi boyunca hərbi gərginliyi azaltmaq, sərhəd bölgələrində silahlı qüvvələrin sayını məhdudlaşdırmaq, qarşılıqlı etimadı gücləndirmək və mübahisələrin qarşısını almaq idi.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Mərkəzi Asiyada yeni müstəqil dövlətlərin meydana çıxması sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi və regional təhlükəsizliyin qorunması məsələlərini aktuallaşdırmışdı. Özbəkistanın prosesə qoşulmasından sonra altı dövlət 15 iyun 2001-ci ildə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatını təsis etdi. Təşkilatın Nizamnaməsi 7 iyun 2002-ci ildə imzalandı və 19 sentyabr 2003-cü ildə qüvvəyə mindi.
Bununla ŞƏT daimi orqanlara, qərar mexanizmlərinə və müəyyən edilmiş fəaliyyət istiqamətlərinə malik beynəlxalq təşkilata çevrildi. ŞƏT-in siyasi fəlsəfəsi “Şanxay ruhu” anlayışı ilə ifadə olunur. Bu anlayış qarşılıqlı etimad, qarşılıqlı fayda, bərabərlik, məsləhətləşmə, mədəni müxtəlifliyə hörmət və ortaq inkişaf prinsiplərini birləşdirir.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
