Sosial mobilliyin sonu

1941-ci ilin aprelində, Vermaxt Parisdə olarkən və Ribbentrop-Molotov paktı hələ də qüvvədə ikən, siyasi nəzəriyyəçi Ceyms Bernhem kapitalizmin bitdiyini bəyan edən məşhur “Menecerial inqilab” (The Managerial Revolution) əsərini nəşr etdi. Onun iddiası kapitalizmin bitməli olması deyil, müşahidə olunan fakt kimi artıq əvəz olunması idi. Lakin onun varis sistemi, trotskiçi olduğu dövrlərdə ümid etdiyi kimi, sosializm olmayacaqdı. O, sosializmin utopiya olduğunu müdafiə edirdi: sosializm bolluq tələb edirdi, lakin insan tələbatları məhdudiyyətsiz olduğu üçün bolluğa çatmaq mümkün deyildi.

Bunun əvəzinə gələn, onun “menecerializm” adlandırdığı yeni bir iqtisadi sistem idi; bu sistemdə istehsal vasitələri dövlətə keçir, dövlət isə onları işləri idarə etməyi bilən şəxslərə — menecerlərə ötürürdü. Əgər kapitalistlər sağ qalsaydılar belə, bu, sadəcə dekorativ bir qalıq kimi olacaqdı: menecerlər bütün vacib qərarları qəbul edərkən, onlar Floridada qolf oynayacaqdılar. SSRİ ilk menecerial cəmiyyət idi; Nasist Almaniyası, faşist İtaliyası və Ruzveltin “Yeni kurs” (New Deal) Amerikası isə növbəti addımlar idi. Bernhem müəyyən bir məmnuniyyətlə qeyd edirdi ki, prezident Franklin D. Ruzveltin 1940-cı il seçki kampaniyası artıq “biznesmenlər” və “bankirlər” dilindən istifadə etməyi dayandırıb, bunun əvəzinə “sənayedəki texniklər” və “menecerlər” kimi ifadələrə keçib.

Lakin Bernhem sonradan baş verən demək olar ki, hər şeydə yanıldı. Bu menecerial superdövlətlər dünyanı bölüşdürmədilər. Əksinə, ABŞ və Sovet İttifaqı Almaniyaya qarşı müttəfiq oldular. 1980-ci illərə gəldikdə isə Amerika, yeni dinə keçənlərin həvəsi ilə, xüsusi mülkiyyətin toxunulmazlığına qayıtdı — bu, Bernhemin qəti şəkildə istisna etdiyi yeganə ideoloji inkişaf idi, çünki o, həm xüsusi mülkiyyətin, həm də onu əsaslandıran ideyaların yox olmaq üzrə olduğuna inanırdı. Şərqi Avropada kommunizm süqut etdikdən və kapitalizm yeganə çıxış yolu kimi göründükdən sonra, bütün menecerial tezis bir dövrün maraqlı hadisəsi kimi görünməyə başladı; bu, ağıllı insanların öz dövrlərini necə inamla yanlış şərh edə biləcəyini göstərmək üçün istinad edilən bir nümunə idi.

Bernhem siyasi nəticə ilə bağlı yanılmış ola bilər, lakin o, düzgün sualı verirdi: İstehsal vasitələrinə kim nəzarət edir və bu nəzarət hansı sinfi yaradır? Bu, cəmiyyətin strukturu və onun hökmdarları haqqında hər hansı bir şeyi etibarlı şəkildə proqnozlaşdıran yeganə sualdır. Menecerlər yüksəldilər. Lakin onlar kapitala qarşı çıxaraq, onu dövlət vasitəsilə müsadirə etmədilər. Onlar kapitalın özünə çevrildilər. Onlar özləri kapitalist oldular və bunu edərkən, nə Bernhemin, nə də Marksın gözləmədiyi bir şey yaratdılar: eyni zamanda həm əmək haqqı, həm də mülkiyyət bölgüsü əyrisinin zirvəsində olan bir hakim sinif.

“Böyük Qlobal Transformasiya” (The Great Global Transformation) əsərində bizdən biri (Branko Milanoviç) istehsalın hər iki amili üzrə bərabər və ya “eyni” (homo) dərəcədə varlı (ploutia) olan yeni bir insan sinfini təsvir etmək üçün homoploutia terminini irəli sürdü — yəni, həm əməkdən, həm də kapital gəlirindən yüksək kompensasiya alanlar. Homoploutik sinfin yaranması, İkinci Dünya Müharibəsindən bəri kapitalizmdə baş verən ən mühüm struktur dəyişikliyidir. İndi bu sinif, kapital və əmək arasındakı münasibətləri tamamilə yenidən tənzimləmək ərəfəsində olan bir texnologiya tərəfindən sınaqdan keçirilmək üzrədir.

İqtisadçı Tomas Pikettinin müşahidə etdiyi kimi, məsələ sadəcə bugünkü varlıların dünənki varlılardan daha çox işləməsi deyil. Məsələ ondadır ki, bugünkü ən varlı insanlar həm ən yüksək maaş alan işçilər, həm də ən varlı kapitalistlərdir. Biz homoploutik sinfi əmək gəliri (məsələn, maaş), kapital gəliri (məsələn, faiz və dividendlər) və ümumi gəlir üzrə ən yüksək desildə (onluq qrupda) olanlar kimi müəyyən edirik və müəyyən edirik ki, Amerika gəlir desilinin təxminən 30%-i buna uyğun gəlir — yəni ABŞ-ın ümumi əhalisinin 3%-i. Bu pay 1980-ci illərin əvvəllərindən bəri davamlı olaraq artıb və gəlir bərabərsizliyinin artımı və nəsillərarası mobilliyin azalması ilə demək olar ki, eyni templə izlənir.