TEHRAN, İran – Prezident Donald Tramp Hörmüz boğazını tezliklə “ABŞ-ın ərazisi” elan edəcəyini təklif etdikdən sonra meydan oxuyan İran ABŞ-ı “məğlubiyyət reallığını qəbul etməyə və aldatmalara son qoymağa” çağırıb. Müharibədən əvvəl dünya neftinin beşdə birini idarə edən mühüm su yolunu “tvitlə, nə təyyarədaşıyıcı ilə, nə əmr verməklə, nə də seçki çıxışı ilə ələ keçirmək olmaz”, - deyə İranın xarici işlər nazirinin müavini Kazem Gharibabadi X şənbə günü səhər saatlarında etdiyi açıqlamada bildirib. Strateji boğazdan neft tankerlərinin daşınması və ABŞ ilə İran arasında sülh danışıqlarının dalana dirənməsi fonunda fevralın 28-də başlayan müharibənin bitmək üzrə olduğuna dair bir neçə əlamət var. Tramp və Tehranın iyunun ortalarında anlaşma memorandumu imzaladıqları zaman təyin olunan münaqişəyə son qoymaq üçün 60 günlük danışıqlar müddəti bazar ertəsi bir neçə birbaşa danışıqların baş tutması ilə başa çatır.
Cümə günü Nyu-Yorkun Nassau dairəsindəki polis akademiyasında çıxış edən Tramp deyib ki, İran “çox pis məğlubiyyətə uğrayır” və qələbə qazanıldıqdan sonra “tezliklə Hörmüz boğazını ABŞ-ın ərazisi elan edəcəyəm”. Amerikalıları benzinin bir qədər yüksək qiymətlərini qəbul etməyə çağıraraq, o, hüquq-mühafizə orqanları əməkdaşlarının kütləsinə dedi ki, nasosda “bir az daha çox”, “çox pis bir ölkənin” nüvə silahına sahib ola bilməyəcəyini təmin etmək bahasına başa gəlir, müharibənin səbəblərindən biri. Qlobal neft və qaz bazarları müharibənin başlanğıcında qiymətlərin yüksəlməsindən sonra sakitləşdi, lakin qiymətlər hələ də münaqişədən əvvəlkindən xeyli yüksəkdir və cümə gününün əvvəlində yenidən bahalaşıb. Cümə günü xam neft fyuçersləri bir barel üçün 1 dollar bahalaşdı, benchmark Brent fyuçersləri isə həftəlik 6,0% bahalaşma yolunda idi.
ABŞ-İran müharibəsinin bitməsindən hansı iqtisadiyyat daha çox faydalanacaq? Hörmüz boğazından keçən nəqliyyat, adətən sülh dövründə bu boğazı keçən 130-140 gəminin sızması olaraq qalır. Gəmi təqibi firması Kpler-in təhlilinə əsasən, cümə günü boğazdan yalnız iki gəmi keçib, xam neft daşınması görünmür.
Bəzi gəmilər transponderlərini söndürsələr və aşkar edilmədən keçmək riski ilə üzləşsələr də, İran ABŞ-ın İslam Respublikasının limanlarını blokadasına baxmayaraq, tranzit keçməyə çalışan gəmiləri atəşə tutmağa davam edir. Böyük Britaniyanın Dəniz Ticarət Əməliyyatları Mərkəzi şənbə günü bildirib ki, Hörmüz boğazında naməlum mərmi ilə yük daşıyan gəminin gövdəsinə düşüb. Britaniya donanması tərəfindən idarə olunan və yüksək riskli ərazilərdə kommersiya gəmiçiliyinin qorunmasına kömək edən təşkilat əlavə etdi ki, heç bir zərərin qiymətləndirilməsi barədə məlumat verilməsə də və ətraf mühitə təsir məlum deyildi.
Müharibəyə son qoymaq üçün danışıqlara rəhbərlik etmək tapşırığı verilmiş vitse-prezident JD Vance cümə axşamı Fox News-a bildirib ki, 1 nömrəli məqsəd “ölkəmizin hər yerində amerikalılar üçün neft və qazı ucuz saxlamaqdır”. O əlavə edib ki, “açıq şəkildə 2 nömrəli məqsəd İranın heç vaxt nüvə silahına sahib olmamasıdır”. Tehran dəfələrlə təkid edib ki, onun inkişaf etdirmək istəyi yoxdur. Tramp və komandası münaqişənin müxtəlif səbəblərini irəli sürərək, əvvəlcə İranın nüvə proqramını dayandırmaq və sərt islam rejimini devirmək istəyinə üstünlük vermədən əvvəl kütləvi hökumət əleyhinə etirazları dəstəkləmək istədiklərini bildiriblər. Cümə günü İranın “Shahrara News” telekanalına müsahibəsində ölkənin xarici işlər naziri Abbas Əraqçi “Hazırda Tehran və Vaşinqton arasında heç bir danışıqların aparılmadığını” deyib. Qətər və Pakistan vasitəçi olaraq mesajlar mübadiləsi aparırdılar və İranla əlaqə saxlayırdılar, lakin bu, heç də danışıqlar demək deyil.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
