Üç alim sinir hüceyrələrini işıqla idarə etmək və beynin sirlərini açmaq üsuluna görə tibb üzrə Nobel mükafatı qazandı

Bu ilki Fiziologiya və ya Tibb üzrə Nobel mükafatı neyroelmdə inqilabi bir texnika olan, beynin sinir hüceyrələri ilə davranışlar, emosiyalar və hətta xatirələr arasındakı birbaşa əlaqələrə hərfi mənada işıq salan optogenetikanın təməlini qoyan üç alimə verildi. Stenford Universitetinin neyroelmi Karl Deisseroth, Berlin Humboldt Universitetinin biofiziki Peter Hegemann və Almaniyanın Vürzburq Universitetinin biofiziki Georg Nagel oktyabrın 5-də mükafatın laureatları elan edildilər.

İsveçdəki Karolinska İnstitutunun neyroelmi və Nobel mükafatı komitəsinin üzvü Abdel El Manira mükafatın elanı zamanı demişdir: “Təxminən 90 milyard qeyri-adi dərəcədə müxtəlif neyronlardan ibarət olan və geniş dövrələr vasitəsilə bir-birinə bağlanan bir orqan, qavrayış, yaddaş, proqnozlaşdırma və qərar qəbuletmənin bu mürəkkəb qarşılıqlı təsirini necə tək, məqsədyönlü bir davranışa çevirir? Bu suala cavab vermək... səbəb və nəticə əlaqəsini müəyyən etməyi tələb edir.”

Deisseroth, Hegemann və Nagelin işi məhz bunu edə bilən, xüsusi sinir hüceyrələrini dəqiq şəkildə yandırıb-söndürə bilən bir növ neyron açarı kimi xidmət edən bir alətin yaradılmasına töhfə verdi. Optogenetika heyvanın hədəf neyronlarını xüsusi işığa həssas zülallara sahib olmaları üçün genetik cəhətdən dəyişdirərək işləyir. Bu hüceyrələrə xüsusi rəngli işıq salmaq onların reaksiya verməsinə səbəb olur və tədqiqatçılara canlı heyvanların beynində konkret hüceyrələrin nə etdiyini araşdırmağa imkan verir.

Hekayə onilliklər əvvəl başlayır. 2000-ci illərin əvvəllərində Hegemann və Nagel *Chlamydomonas reinhardtii* adlı yaşıl yosun növündə *channelrhodopsin* adlı bir zülal kəşf etdilər. Bu qəribə tək hüceyrəli orqanizmlər nədənsə işığı hiss edə və ona doğru üzə bilirdilər, yeni kəşf edilmiş zülal isə bunun açarını özündə saxlayırdı. Mavi işıqla təmasda olduqda, hüceyrə səthində yerləşən *channelrhodopsin* açılır və yüklü ionların hüceyrəyə daxil olmasına imkan verərək elektrik impulsu yaradır.

Zülalı digər orqanizmlərin hüceyrələrinə əlavə etmək onları da işığa həssas etdi. Cütlük *channelrhodopsin* üçün geni embrional insan böyrək hüceyrələrinə və hamster böyrək hüceyrələrinə daxil edərək, digər növlərin hüceyrələrinə bu unikal xüsusiyyəti qazandırdı.

Təxminən eyni vaxtda Deisseroth Stenfordda öz laboratoriyasını qururdu və konkret neyronlarda elektrik impulslarını işə salmağın bir yolunu axtarırdı. Bu siqnallar sinir hüceyrələrinə bir-birinə mesaj göndərməyə kömək edir. O, Hegemann və Nagelin işi haqqında öyrəndi və onlardan *channelrhodopsin*-i kodlayan DNT-yə çıxış istədi. Əldə etdikdən sonra Deisseroth onu laboratoriya qabındakı siçovul neyronlarına yerləşdirdi və bu, onların mavi işığa reaksiya verməsinə səbəb oldu.