Biz niyə sualını verməyə proqramlaşdırılmışıq — əslində nə axtardığımız budur

Həm məyusluq, həm də heyranlıqla, istəməyərəkdən də olsa, qəbul etmişəm ki, məni ən çox maraqlandıran suallar cavablandırmaq üçün ən az hazır olduğum vaxtlarda ortaya çıxır. İşıqlar sönülü, gözlər yumulu, yuxunun cazibəsi güclənərkən bir xatirə beynimdə şimşək kimi çaxır. Ona daldıqca görüntülər suallara çevrilir: *İşdə nəsə səhv etdimmi? Bununla nə demək istədilər? Düzgün qərar verdimmi?*

Sonuncu gecə düşüncələrim zamanı yeni tanış olduğum birinin çaşdırıcı davranışını götür-qoy edirdim. Əvvəlcə yaxşı yola getmişdik və mən yeni bir dost qazanmaq perspektivindən həyəcanlanmışdım. Sonra, heç bir səbəb olmadan, o, məndən uzaqlaşdı və mesajlara cavab verməyi, yaxud görüş təyin etmək üçün əlaqə saxlamağı dayandırdı — bu, hamımıza çox tanış olan “ghosting” (yoxa çıxma) fenomenidir. Nə baş verdiyini düşünməkdən özümü saxlaya bilmirdim və bunu sadəcə bir ifadə kimi demirəm. Mən sözün əsl mənasında düşünməkdən *özümü saxlaya bilmirdim*, beynim eyni hadisələri təkrar-təkrar fırladır, yaxşı bir gecə yuxusu almaqdansa, bu tapmacanı həll etməyə daha çox köklənirdi.

*Niyə uzaqlaşdı? Mən nəyi səhv etdim?* Və əlbəttə ki: *Niyə mən gecə yarısı bunu düşünürəm?*

Hadisələrin mənasını anlamaq üçün olan bu güclü təkan faydalı ola bilər, lakin eyni zamanda inanılmaz dərəcədə bezdirici, çaşdırıcı, hətta əks-məhsuldar da ola bilər. Lakin koqnitiv alim Tania Lombrozoya görə, bu, tamamilə insani bir haldır.

O, *Why We Ask Why* (Niyə "Niyə" Soruşuruq) adlı yeni kitabının girişində yazır: “Əlbəttə, bir gün şimpanzelərin də izahat axtardığını və ya Afrika boz tutuquşularının “niyə” deyə maraqlandığını kəşf edə bilərik. Belə kəşflər izah etməyin yalnız insanlara xas olduğu fikrinə meydan oxuyardı. Lakin onlar izahın bizim növümüz üçün əhəmiyyətinə meydan oxumazdı. Bu, bizim kim olduğumuzu müəyyən edən toxumanın ayrılmaz bir hissəsidir.”

Lombrozo ekranımda isti, geniş bir təbəssüm və tünd, qalın çərçivəli eynəklərlə göründü; arxasında səliqəli və dolu kitab rəfi var idi — ömrünü maraq hissini, necə öyrəndiyimizi və dünyanı özümüzə və başqalarına necə izah etdiyimizi öyrənməyə həsr etmiş biri üçün uyğun bir fon.