Elm necə yığılır

Böyük Britaniyanın Satton şəhərindəki Xərçəng Araşdırmaları İnstitutunda nümunə təhlili boruları. Foto: Stefan Wermuth/Reuters

Xəbərləri oxuyarkən bəzən bir-birinə zidd olan elm və sağlamlıq xəbərləri sizi çaşdıra bilər: bir həftə sizə qəhvənin xeyirli olduğu deyilir, növbəti həftə isə zərərli olduğu bildirilir. Qırmızı şərab ömrü uzadır, sonra isə əksinə olduğu deyilir. Zaman keçdikcə yeni elmi araşdırmalar görünür ki, bir-birini təkzib edir və biz hansı sübuta inanacağımızı bilmirik.

Bir elm jurnalisti kimi öyrənmişəm ki, əsl problem çox vaxt hər bir araşdırmanın bildiyimiz digər hər şeylə müqayisə edilmək əvəzinə, təcrid olunmuş şəkildə təqdim edilməsidir. Bəzən isə zərər riskləri yüksək olur. Məsələn, 2025-ci ilin sentyabrında mən ABŞ Qida və Dərman İdarəsinin (FDA) ağrıkəsici asetaminofen (parasetamol) üçün xəbərdarlıq etiketi əlavə edəcəyi barədə elanı haqqında yazmışdım; iddia edilirdi ki, hamiləlik dövründə bu dərmanı qəbul etmək uşağın autizm riskini artırır. Bu, dünya mətbuatının manşetlərinə çıxdı. Lakin elmə daha yaxından baxdıqda aydın olurdu ki, FDA və onun tabeliyində olduğu səhiyyə departamenti bir neçə araşdırmanı seçib götürüb, digər daha mötəbər nəticələri isə kölgədə qoyublar. Bu, bir neçə ay sonra tədqiqatçıların bütün bilik bazasını daha yaxşı əks etdirən böyük bir icmal dərc etdikdə təsdiqləndi. İcmalda belə nəticəyə gəlinirdi: "Mövcud sübutlar hamiləlik dövründə ana tərəfindən parasetamol istifadəsi ilə övladlarda autizm və ya DEHB arasında aydın bir əlaqəni təsdiqləmir". Əlbəttə, o vaxta qədər saysız-hesabsız qadın hamiləlik dövründə qəbul edilməsi ən təhlükəsiz dərmanlardan biri hesab olunan ağrıkəsici barədə əbəs yerə qorxudulmuşdu.

2025-ci ildə dünya üzrə akademiklərin təxminən 7 milyon elmi məqaləsi dərc olunub – bu, hər gün 19 000-dən çox məqalə deməkdir. İlk baxışdan bu, qeyd olunası bir rəqəm kimi görünə bilər, lakin bu, həm də bir problem yaradır. Tədqiqatların həcmi artdıqca, bu milyonlarla məqalənin bizə əslində nə dediyini ayırd etmək çətinləşir. Bu informasiya selinin içində ciddi metodologiyalar və mühüm tapıntılar olsa da, həm də çaşdırıcı ziddiyyətlər, təsdiqlənməmiş nəticələr və səliqəsiz elm var. Həyat təcrübəsi və yerli xalqların bilikləri kimi müxtəlif bilik formaları isə elmi məqalələrdə və verilənlər bazalarında nadir hallarda əks olunur.

Bunun səbəbləri sistemlidir. Alimlər bir-birinin ardınca məqalələr dərc edir və onları təbliğ edirlər, çünki karyeralarında bu yolla irəliləyirlər. Jurnalistlər manşetlərinin onlayn klik alması üçün ən son, ən parlaq araşdırmaların arxasınca qaçırlar. Bu arada, demək olar ki, heç birimiz mövcud bilikləri diqqətlə sintez edərək və qiymətləndirərək dünyanın artıq bildiklərini anlamağa vaxt sərf etmirik. Londonda yerləşən sübutların sintezi qrupu olan "Cochrane Collaboration"-un həmtəsisçisi olan həkim İen Çalmers bir dəfə bunu "elmin sübutları elmi şəkildə cəmləşdirməkdə biabırçı uğursuzluğu" adlandırmışdı.

Bu uğursuzluq mənim "Beyond Belief: How Evidence Shows What Really Works" (2026) kitabımı yazmağım üçün əsas motivasiya oldu. Araşdırma apararkən dünyanı anlamağın daha yaxşı yollarını kəşf etdim, lakin bu üsullar lazım olduğu qədər geniş yayılmayıb. Əgər yayılsaydı, biz tək bir araşdırmaya əsaslanan xəbərlərə inanmazdan əvvəl dayanıb düşünər və əsl işin nədən ibarət olduğunu anlayardıq: sübutları tapmaq, çeşidləmək və sintez etmək. Bu qeyri-cəlbedici əmək artıq həyatımızı hər hansı bir fərdi araşdırmadan və ya xəbər başlığından daha çox formalaşdırır. Biz həmçinin dərk edə bilərik ki, üzləşdiyimiz bir çox mürəkkəb problemlər üçün insanların artıq onları həll etmək üçün lazım olan biliklərin çoxuna sahib olduğunu görə bilərik. Sadəcə, onu bir araya gətirmək və sonra hərəkətə keçmək bacarığı lazımdır.