Çap olunmuş sözün tarixi biblioqrafik dönüşlər, mühüm tarixi anlar və hazırda o qədər unudulmuş kitabların əhəmiyyətli nəşrləri ilə doludur ki, çap olunduqları vaxtdan bəri heç kim onları oxumayıb. Çoxumuz kütləvi istehsal olunan çap kitablarının necə yarandığı barədə yalnız ən ümumi təsəvvürə malikik – bir neçə səpələnmiş tarix və ad. Lakin hər bir məktəbli sizə çap olunmuş ilk kitabın adını deyə bilər və hər kəs o kitabın ilk sözlərini bilir: “Başlanğıcda….”
Tarix bizə deyir ki, 1454-cü ildə İohann Qutenberq tərəfindən çap edilmiş ilk Qutenberq Bibliyası dünyanı hərəkətli şriftlərlə tanış etdi. 2019-cu ildə nəşr olunmuş "İtirilmiş Qutenberq: Bir kitabın beş yüz illik odisseyinin heyrətamiz hekayəsi" kitabının müəllifi Marqaret Lesli Devis yazır ki, o, "bütün çap olunmuş kitabların ən vacibi kimi hamılıqla qəbul edilir". M. Sofiya Nyuman "Lithub"-da yazır ki, 1900-cü ildə Mark Tven "Qutenberq muzeyinin açılışına münasibət bildirən" bir məktubda bu fikri ifadə etmişdi. O, bəyan etmişdi: "Dünya bu gün nədirsə, yaxşı və ya pis, bunu Qutenberqə borcludur. Hər şeyi bu mənbəyə bağlamaq olar".
Bu ifadədə bir növ həddindən artıq sadələşdirilmiş həqiqət var. Çap olunmuş söz (və bu halda çap olunmuş Bibliya) böyük ölçüdə Avropa tarixinin gedişatını müəyyən etdi ki, bu da imperiyalar vasitəsilə "Qutenberq inqilabı"ndan sonra qlobal hadisələrin gedişatını müəyyənləşdirdi. Lakin çapın Avropa kitab tarixindən tamamilə müstəqil olan başqa bir hekayəsi də var; bu, həm də Buddist, Çin sülalə və İslam mətnlərinin qorunub saxlanılması ilə dünya tarixini müəyyən etmiş bir hekayədir. Nyuman qeyd edir ki, bu, "İohann Qutenberq hələ doğulmamışdan əvvəl" başlayır.
Hərəkətli şriftlərlə çap edilmiş ən qədim mövcud mətn Qutenberqin özündən (1400-cü ildə anadan olub) 23 il, onun Bibliyasının çapından isə 77 il əvvələ aiddir. Bu, Koreyada çap olunmuş "Jikji"dir; Seon ustası Baequn-un Buddist təlimlərinin toplusudur və 1377-ci ildə onun tələbələri Seok-chan və Daijam tərəfindən hərəkətli şriftlərlə çap edilmişdir. (Seon, Chan və ya Zen Buddizminin Koreya formasıdır). Çapın yalnız ikinci cildi günümüzə gəlib çatıb və siz onun bir neçə şəklini burada görə bilərsiniz.
Bu təsirli olsa da, "Jikji" hərəkətli şriftlərlə çap edilmiş ilk kitab şərəfinə sahib deyil, sadəcə günümüzə gəlib çatan ən qədim nümunədir. Texnologiya iki əsr daha əvvələ gedib çıxa bilər. Nyuman etiraf edir ki, Marqaret Devis bu tarixə işarə edərək yazır: "Hərəkətli şrift 11-ci əsr Çin ixtirası idi və Avropada çiçəklənməsinə imkan verəcək şərait yaranmazdan əvvəl, 1230-cu ildə Koreyada təkmilləşdirilmişdi". Bu, çap olunmuş söz haqqında ən populyar məlumatların dediyindən daha çoxdur, lakin hələ də sübutların qeyri-dəqiq və çox səthi xülasəsidir.
Nyumanın özü bundan daha çox şey deyir. "Lithub" və "Tricycle" jurnallarındakı esselərində o, çap texnikalarının Asiyada necə inkişaf etdiyini və 1200-cü illərdə Koreyada Qoryeo sülaləsi tərəfindən necə mənimsənildiyini təsvir edir. Monqollar yeganə Koreya nüsxəsini yandırdıqdan sonra, onlar "Tipitaka" adlanan nəhəng qədim Buddist mətnlər toplusunun ağac oyma çapını bərpa etmək üçün Choe Yun-ui adlı bir çapçıya tapşırıq vermişdilər. "Fərdi simvolları metaldan tökərək" və onları çərçivədə düzərək — Qutenberqin istifadə etdiyi eyni proseslə — o, layihəni Qutenberqin mətbuatından 200 il əvvəl, 1250-ci ilə qədər tamamlaya bildi.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
