Suriyanın Dəməşq şəhərindəki "Fələstin şöbəsi" istintaq və təcridxanasında keçmiş Suriya diktatoru Bəşər Əsədin portreti, 2024. Foto: Samuel Nacar/Panos Pictures
Sinqapur İdarəetmə Universitetində fəlsəfə üzrə dosent və Lee Kong Chian təqaüdçüsüdür. Onun tədqiqatları sosial fəlsəfədəki daha geniş məsələlərlə necə əlaqələndiyini nəzərə almaqla, əxlaq psixologiyası, epistemologiya və meta-etika sahəsində bir sıra qarşılıqlı əlaqəli sualları əhatə edir.
"İyrənc" və buna bənzər sözlər bu gün siyasi fikir ayrılıqları zamanı tez-tez istifadə olunur. Məsələn, ABŞ prezidenti Donald Tramp bu sözdən siyasi rəqiblərini, jurnalistləri və başqalarını təsvir etmək üçün istifadə edib. Bir çoxları isə prezidentin öz davranışlarına qarşı iyrənmə hissini dilə gətirib. Məsələn, 2025-ci ildə keçirilən mətbuat konfransı zamanı Trampın Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski ilə mübahisəsini izlədikdən sonra müəllif Devid Bruks "ürəyinin bulandığını, sadəcə ürəyinin bulandığını" hiss etdiyini yazıb. Siyasətdə və ondan kənarda, iyrənmə hissini ifadə etmək irqçi ritorika, cinsi zorakılıq aktları və ya həssas insanlara zərər verən siyasətlər kimi dərindən etiraz doğuran hərəkətlərə qarşı ümumi bir reaksiyadır.
Bir çox filosof və psixoloq bu cür ifadələri sadəcə ritorik hesab etmək əvəzinə, əxlaqi iyrənmənin fərqli və əhəmiyyətli bir əxlaqi reaksiya növü olduğunu müdafiə edir. Əxlaqi iyrənmə ilə adi iyrənmə arasındakı fərq, obyektlərinin iyrənən şəxs tərəfindən necə qəbul edilməsindədir. İnsanlar çirkabın yayılmasına cavab olaraq adi iyrənmə hissi keçirirlər ki, bu da fiziki olaraq uzaqlaşmağa və təmizlənməyə sövq edir. Məsələn, qatarda sidik qoxusu bu cür iyrənməyə səbəb olur. İnsanlar əxlaqi iyrənmə hiss etdikdə, sanki bir növ əxlaqi çirklənmə yaşayırlar və bu, onları iyrənmə obyektindən sosial olaraq uzaqlaşmağa və onu kənarlaşdırmağa sövq edir. Məsələn, xəyanət və istismar çox vaxt əxlaqi iyrənməyə səbəb olur, lakin adi iyrənməyə yox.
Bir çox alim iyrənmənin sadə və etibarsız evristikalara əsaslanaraq işlədiyinə inanır. Məsələn, filosof Daniel Kelli "Yuck!: The Nature and Moral Significance of Disgust" (2011) kitabında iddia edir ki, iyrənmə insanları zəhərlərdən və parazitlərdən qoruyan təkamül baxımından qədim bir mexanizmdir və buna görə də o, yalançı müsbət nəticələr verməyə meylli olan "həssas bir tətik" üzərində işləyir. Kelli hesab edir ki, əxlaqi iyrənmə adi iyrənmədən yarandığı üçün, əxlaqi məsələlərdə də eyni dərəcədə etibarsızdır. Necə ki, hər hansı bir fiziki əşyanı (məsələn, müəyyən bir pendir növünü) əslində zərərsiz olduğu halda iyrənc hesab edə bilərsinizsə, eyni şəkildə, düşünərkən o qədər də pis olmayan bəzi davranışları avtomatik olaraq əxlaqi cəhətdən iyrənc hesab edə bilərsiniz.
İndi Kellinin bəzi müddəaları mübahisəli ola bilər: emosional sistemlərimizin ağıllı və uyğunlaşa bilən olduğuna dair sübutlar var. Emosiyalarımız sadəcə qədim funksiyaları təkrarlamaq əvəzinə, yeni fiziki və sosial çağırışlara cavab verməyə imkan verən yenilənmə mexanizmlərini ehtiva edir. Bundan əlavə, hətta adi iyrənmə belə çevikdir və kontekstə qarşı olduqca həssasdır. Məsələn, tüpürcəyi iyrənc hesab edib-etməməyiniz onun sevgilinizdən, yoxsa tamamilə yad birindən gəlməsindən çox asılıdır.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
