“Dünyanın gecə-gündüz sizi başqası etmək üçün əlindən gələni etdiyi bir mühitdə özünüzdən başqası olmamaq — hər hansı bir insanın verə biləcəyi ən çətin döyüşü vermək deməkdir”, — deyə E.E. Cummings orta yaşının çətinliklə qazanılmış təcrübəsindən çıxış edərək tələbələrə müraciət etmişdi; bu, Virciniya Vulfun özün olmaq cəsarəti üzərində düşünməsindən çox keçməmişdi.
Əlbəttə ki, "mən"in bir illüziya yeri olması doğrudur, lakin o, həm də fiziki reallığımızla sosial reallığımızın kainatı bir mərkəzə, bir mənaya doğru çəkmək üçün birləşdiyi yeganə yerdir. O, bizim keyfiyyətlərimizin (qualia) əridiyi qazandır. O, şüurdan toxunmuş, ağıl ilə dünya arasındakı kəndirbaz ipidir.
Beləliklə, dünyanın dərki bizim "mən"in təbiətinə olan münasibətimizdən asılıdır.
Çətinlik ondan irəli gəlir ki, diqqətlə baxdıqda, tək və statik bir "mən" yoxdur; əksinə, hər hansı bir anda keçici bir bütövlük halında birləşən, lakin növbəti vəziyyətdə, növbəti gözləntilər toplusunda, növbəti biokimyəvi dalğalanmada yenidən konfiqurasiya olunan çoxsaylı "mən"lər mövcuddur. Bu bizi narahat edir, çünki möhkəm bir "mən" hissi olmadan özünəinamı qorumaq mümkün deyil. Bu çaşqınlığın yeganə bir məlhəmi var: eqo üçün çox vaxt sarsıdıcı bir bədəl ödəməklə, bu titrəyən bürcün altındakı sabitliyi — bəzilərinin ruh adlandırdığı sabitliyi üzə çıxarmaq.
Hermann Hesse (2 iyul 1877–9 avqust 1962) 1927-ci ildə yazdığı "Çöl canavarı" (Steppenwolf) romanında (ictimai kitabxana) "mən"in altındakı ruhu kəşf etmək məsələsini ortaya qoyur.
Hətta ən mənəvi və yüksək mədəniyyətli insanlar belə* dünyanı və özlərini adətən aldadıcı düsturlar və sadələşdirilmiş yanaşmalar prizmasından görürlər — xüsusilə də özlərini. Çünki bütün insanların "mən"i bir vahid kimi qəbul etməsi anadangəlmə və vacib bir ehtiyac kimi görünür. Bu illüziya nə qədər tez-tez və nə qədər ağır şəkildə dağılsa da, o, həmişə yenidən bərpa olunur... Və əgər qeyri-adi gücə və həssas qavrayışa malik insanlar özlərinin çoxşaxəli varlığı barədə şübhəyə düşsələr, yəni bütün dahilərin etməli olduğu kimi, şəxsiyyətin vəhdəti illüziyasını qırıb "mən"in bir çox "mən"lər dəstəsindən ibarət olduğunu dərk etsələr, bunu dilə gətirdikləri an çoxluq onları kilid və açar arxasına salır.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
