Həyat necə inkişaf edir? Bir mənzərə metaforu öz yerini tapır.

XX əsrin ortalarına qədər biologiyanın demək olar ki, tamamilə həll olunduğu görünürdü. Çarlz Darvinin təbii seçmə yolu ilə təkamül nəzəriyyəsi orqanizmlərin necə dəyişdiyini və uyğunlaşdığını izah edirdi. Müasir genetika elmi bunun molekulyar səviyyədə necə işlədiyini göstərirdi. Orqanizmlərin əlamətlərini idarə edən genlər valideyndən övlada ötürülür və təsadüfi mutasiyalar təbii seçmənin "ən uyğunları" seçdiyi variasiyaları yaradır. Təbii seçmə və genetika, bioloq Culian Haksli tərəfindən 1942-ci ildə yazdığı kitabda "müasir sintez" adlandırılan sistemdə bir-birini tamamladı. 1953-cü ildə genlərin DNT tərəfindən kodlaşdırıldığı sübut edildikdən sonra, biologiyanın qalan hissəsi detalları bir araya gətirməkdən başqa bir şey kimi görünmürdü.

Lakin hamı bundan razı deyildi. Dostları və həmkarları tərəfindən "Wad" kimi tanınan britaniyalı bioloq Konrad Hal Uaddinqton hesab edirdi ki, genlərə bu qədər diqqət yetirmək yaxşıdır, lakin genlərin orqanizmlərin forma və xüsusiyyətlərini necə formalaşdırdığı — embrional inkişaf zamanı bütün müxtəlif bədən toxumalarını necə düzgün yerlərdə etibarlı şəkildə yaratdığı ona və ya başqa birinə tam aydın deyildi. Haksli müasir sintezi təqdim etdiyi vaxtlarda, Uaddinqton bunun necə baş verə biləcəyinə dair yeni bir mənzərə təqdim etdi.

O, inkişaf prosesini çay şəbəkəsindəki kimi tez-tez ayrılan təpələr və dərələri olan bir mənzərə kimi təsəvvür edirdi. Ən yüksək təpənin başında o, ən erkən embrional formada olan hüceyrələr populyasiyasını — indi kök və ya pluripotent hüceyrələr adlandırdığımız, istənilən hüceyrə tipinə çevrilmək potensialına malik olan hüceyrələri təmsil edən bir top təsəvvür etdi. Hüceyrələrin öz talelərinə doğru irəliləməsi — məsələn, dəri hüceyrələri, əzələ hüceyrələri və ya sinir hüceyrələrinə çevrilməsi — topun mənzərə boyunca aşağı yuvarlanması kimidir.

Top bir budaqlanma nöqtəsinə (bifurkasiya) çatdıqda, modelin "cazibə qüvvəsi" onu bir yola və ya digərinə çəkir: Elmi dildə desək, o, differensiasiya etməlidir. Uaddinqton iddia edirdi ki, bu cür budaqlanma qərarlarının xüsusi ardıcıllığı vasitəsilə hüceyrələr öz yetkin tiplərinə və ya talelərinə ixtisaslaşır və hər biri xüsusi gen dəstini ifadə edir. Hüceyrələr məhdud sayda yaxşı müəyyən edilmiş vəziyyətlərlə məhdudlaşır, çünki onlar Uaddinqtonun leksikonunda "kanalizə olunublar": dərənin yamacları tərəfindən tutulub və yönləndiriliblər. Bu yolla, məhdud sayda hüceyrə tipi bir ordu genin fəaliyyətindən etibarlı şəkildə yaranır.

Londonun Frensis Krik İnstitutunun inkişaf bioloqu Ceyms Briskonun sözlərinə görə, Uaddinqtonun mənzərəsi "konseptual bir çərçivə kimi olduqca faydalı" olmuşdur. "Əsas ideyalar — inkişafın mütərəqqi olması, hüceyrə vəziyyətlərinin fərqli olması, bifurkasiyaların [hüceyrə] taleyi qərarlarını təmsil etməsi, kanalizasiyanın möhkəmlik demək olması — hamısı öz aktuallığını qoruyur."

Sietldəki Kök Hüceyrə və Regenerativ Tibb İnstitutunun biokimyaçısı Syuzan Rafelski bildirib: "Uaddinqtonun bölüşməyə çalışdığı bəzi konsepsiyalarda çox böyük zənginlik var."