Təxminən 15 yaşım olanda, bir gün günortadan sonra mənzildə tək qaldığım vaxt anamın yazı masasına gizlicə yaxınlaşdım və siyirtmənin arxasına itələnmiş 1946-cı ilə aid kiçik bir cib təqvimi tapdım. Mən anam və onun valideynləri ilə böyümüşdüm, bioloji atamın kim olduğunu və ya dünyaya necə gəldiyimi bilmirdim; bu sual sadəcə heç vaxt verilməmişdi. Bir növ qorxu ilə doğulmağımdan doqquz ay əvvələ aid qeydlərə baxdım. Martın ortalarında adi bir qeyd var idi – "Akademik Assosiasiyada şənlik"; o, Lundda laboratoriya texniki kimi təhsil alırdı və tələbələrin şirkətini sevirdi – və ertəsi gün, onun öz əl yazısı ilə beş söz: "Tanrım, mən nə etdim!" Hələ də o gündəliklə orada dayandığımın şokunu, onun şəxsi sənədlərinə toxunduğum üçün hiss etdiyim yarımçıq günahkarlıq hissini və uca səslə, təkrar-təkrar dediyimi xatırlayıram: "Bu mənəm – bu mənəm. Sən nə etdin? Mən bir səhvəm."
Yarım əsr ərzində bu səhnə olduğu kimi qaldı: dəyişməz, şəxsi, bitmiş. Sonra, təxminən on il əvvəl, mən onu Facebook-da bir neçə yüz köhnə tanış və yad insanla paylaşdım. Tərəddüd içində idim; bunu ictimailəşdirməkdən yüngül bir utanc duyurdum, lakin bu, araşdırmaq istədiyim şeyin bir hissəsi idi. Niyə bu utancverici idi? Utanc mənə özüm haqqında nə deyirdi? Və bunu yad insanlara uca səslə demək xatirənin acısını azaltmağa kömək edəcəkdimi? Cavablar oxucularımdan gəldi və onlardan biri mənə öz başıma görə bilməyəcəyim bir şeyi göstərdi.
Stenfordda doktorantura illərindən dostum olan Betti, bu hekayəni uzun müddət əvvəl şəxsən məndən eşitmişdi və o, yazılı versiyada bir şeyin çatışmadığını dedi: mənim səsimin, intonasiyamın və üzümdəki ifadənin. Hansı ifadə, deyə soruşdum – rəhm qazanmaq üçünmü oynamışdım, yoxsa ironiya etmişdim? "Tamamilə düz," deyə yazdı. "Heç bir emosiya yoxdur. Max von Sydow-un ifadəsizliyi kimi. Amma bəli, sən ironiya etdin." Özüm haqqında bunu bilmirdim: mənşəyimin əsas yarasını heç bir ifadə olmadan çatdırdığımı və onu quru bir zarafata çevirdiyimi.
Oxucunun reaksiyası ilə tətiklənən bu kəşf, insanın öz həyatını ictimaiyyət qarşısında yazmasının yaddaşın və hekayənin necə formalaşdığını dəyişə biləcəyinin ilk əlamətlərindən biri idi. Avtobioqrafiya və ya memuar yazmaq ənənəvi olaraq tənha bir iş idi. Müəlliflər sənədlər, xatirələr və keçmiş hadisələr üzərində əsasən təkbaşına işləyir, bəzən ailə, dostlar və ya həmkarlarla məsləhətləşirdilər. Yalnız illərlə davam edən şəxsi işdən sonra əlyazma ictimaiyyətə çatırdı. Oxucular bitmiş hesabatla qarşılaşır, onun formalaşmasında rolu olan düzəlişlər, şübhələr və anlayış dəyişiklikləri haqqında çox az məlumat əldə edirdilər.
Sosial media bu şərtləri kökündən pozub. Həyatımın ardıcıl epizodlarını bir neçə gündən bir dərc edərək, avtobioqrafik qaralamalarımı oxucularımla davamlı bir dialoqa çevirdim. Onların real vaxt rejimindəki reaksiyaları peşəkar nailiyyətlərimi, şəxsi münasibətlərimi və özümü necə anladığımı yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur etdi. Bunu hərəkətə gətirən sual memuarı Facebook-a qoyanda nə baş verdiyi deyil, daha sakit bir sualdır: ictimaiyyət qarşısında formalaşdıqda özünəinam (self-image) üçün nə baş verir?
Elm tarixçisi kimi, mən həmişə bioqrafiyalar, avtobioqrafiyalar və memuarlara heyran olmuşam – onlara sadəcə tarix yazmaq üçün xammal və ya hətta mikro-tarixlər kimi deyil, keçmişin özlüyündə fərqli hesabatları kimi baxmışam. Lakin indi, həyat hekayəmi hissə-hissə ictimaiyyət qarşısında yazarkən, bir həyatın həqiqətən də tutarlı bir hekayə kimi çərçivəyə alınıb-alınmayacağını və bu qeyri-müəyyənliyin yaxşı bir şey olub-olmadığını sorğulamağa başlamışam.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
