London, Böyük Britaniyada yaşayan yazıçı və tədqiqatçıdır. Onun işi texnologiya və insan cəmiyyəti arasındakı sürtünməni izləyir.
Mən şiddətli yağışın altında dayanıb, açılmaq bilməyən bir şkaf divarından bağlamamı götürməyə çalışıram. Dəstək xidmətinə zəng edirəm və məni Matt, yəni müştəri xidməti çat-botu qarşılayır. Bağlamamı almaq üçün onun təlimatlarına əməl etməli, problemi təsvir etməli və tam cümlələrlə danışmalıyam. Amma bu işə yaramır, ona görə də insana qoşulmağı tələb edirəm. Matt telefon nömrəmi istəyir. Mən də verirəm. O, "Təşəkkür edirəm" deyir və yenidən necə kömək edə biləcəyini soruşur. Dəqiqələr keçir. Yağış dayanmır, botun şənliyi də həmçinin. Şkaf nəhayət klik səsi ilə açıldıqda, o hələ də danışarkən telefonu söndürürəm.
Bir həftə sonra özümü hələ də bu söhbət haqqında düşünərkən tapıram – öz qıcıqlanmağım və onun üzünə telefonu bu şəkildə söndürməyim haqqında. Bota necə davrandığımla bağlı narahatlığım qeyri-adi olmaya bilər. 2003-cü ildə media tədqiqatçıları Bayron Rivz və Klifford Nass "media tənliyi" adlandırdıqları şeyi sənədləşdirdilər: insanlar kompüterlərin şüurlu olmadığını bilsələr belə, onlara avtomatik olaraq əsl sosial reflekslər tətbiq edirlər. Bəzilərimiz çat-botlara "Zəhmət olmasa" və "Təşəkkür edirəm" deyirik və ya robot tozsoranlara görə heyfslənirik. Tədqiqatçıların izahı odur ki, biz sadəlövh deyilik. Beynimiz bir səsi – istənilən səsi – sosial varlıq kimi emal edir və şüurlu düşüncə müdaxilə etməyə imkan tapmamış sosial reaksiyaları işə salır. Lakin bu sosial refleks həmişə mehriban olmur. İnsanlar çat-botlarla danışarkən, biz tez-tez söhbətdən əsas nəzakəti çıxarırmış kimi görünürük. Mesajlarımız daha qısa, daha sadə və daha kobud olur və bir təhlildə söhbətlərin yarısından çoxunda ən azı bir təhqir və ya şifahi təcavüz forması var idi.
Çat-botlar getdikcə gündəlik həyata daxil olur, bu da o deməkdir ki, çoxumuz yəqin ki, bu avtomatik – və tez-tez kobud – sosial reaksiyaları gündə bir neçə dəfə yaşayırıq. Onlar vərdiş halına gəlir. Axı vərdişlər bir davranış sabit şəraitdə təkrarlandıqda və ardıcıl siqnallarla idarə olunduqda kök salır. Bunu texnologiyadan istifadənin digər yollarında da görə bilərsiniz: əgər mesajı yoxlamaq üçün telefonunuzu götürürsünüzsə, lakin sevimli tətbiqlərinizdə vərəqləyərkən 10 dəqiqə vaxt itirirsinizsə, yəqin ki, bu tətbiqlərdən istifadə edib-etməməyiniz barədə düşünməmisiniz; siz sadəcə bunu etdiniz, çünki telefonunuza baxanda adətən etdiyiniz budur. Siz vərdiş yaratmısınız.
Çat-bot qarşılıqlı əlaqələri vərdiş formalaşması üçün ideala yaxındır. Bir sualınız olduqda və süni intellekt əsaslı çat-bot tətbiqini açdıqda, azacıq sürtünmə və ya gözləmə olur. Çox vaxt mükafat demək olar ki, dərhal olur. Bir çoxumuzun oraya çatdıqda istifadə etdiyimiz dil – birbaşa, qısa, tranzaksiya xarakterli – səsli köməkçilərdən artıq tanışdır: Siri-yə taymer qurmağı tapşırmaq, ağıllı dinamik səhv etdikdə "Alexa, dayan!" deyə əmr etmək. Kiçik çat-bot sorğu qutusu da eyni şeyi tələb edir: artıq-əskik sözləri kəsin və ehtiyacınız olanı tələb edin. Görünür, bu nəticə də verir. Sorğu tonu ilə bağlı bəzi tədqiqatlar göstərir ki, sistemlərin özləri çox vaxt buna daha yaxşı cavab verir. Və maşın uğursuz olduqda və ya istifadəçini məyus etdikdə, istifadəçi qıcıqlanır və ya hətta mənim etdiyim kimi, cümlənin ortasında söhbəti yarımçıq qoyur.
Mənim üçün və süni varlıqlarla necə əlaqə qurduğumuzu öyrənənlər üçün, bu getdikcə normallaşan qarşılıqlı əlaqə tərzinin həyatımızın qalan hissəsində necə olduğumuzu dəyişdirib-dəyişdirməyəcəyini düşünməmək çətindir.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
