Yurgen Habermas Almaniyanın Frankfurt Universitetinin fəlsəfə fakültəsində, 1969-cu ilin yanvarında. Bütün fotolar: Maks Şeler/Süddeutsche Zeitung/Alamy
Yurgen Habermas 14 mart 2026-cı ildə Almaniyanın Ştarnberq şəhərində 96 yaşında vəfat edib. 1990-cı illərin ortalarından 2000-ci illərin sonlarına qədər hər payız o, dərs demək və mühazirələr oxumaq üçün İllinoys ştatının Evanston şəhərindəki Şimal-Qərb Universitetinə gələrdi; bu, tələbələrdən ibarət xüsusi bir qrupun hər payız semestrində səbirsizliklə gözlədiyi bir səfər idi. Mənim yaddaşımda qalan il 2004-cü ildir; həmin il o, öz nəzəriyyəsini demokratik siyasətə tətbiq etdiyi əsas əsəri olan "Faktlar və normalar arasında" (1992) kitabında yazdıqlarını tədris edirdi. Hüquq, fəlsəfə, tarix, politologiya: tələbələr hər həftə məşhur alman alimini görmək üçün müxtəlif fənlərdən gəlirdilər. O, "Wrangler" cins şalvar və tvid pencəkdə, özünəməxsus burun səsi, qatı alman aksenti və qüsursuz ingilis dili ilə müzakirəçi siyasət nəzəriyyəsini izah edirdi. 1950-ci illərdə Teodor Adornonun elmi işçisi olduğu üçün ona çox yaxın olan Maks Veber və Frankfurt məktəbi onun çıxışlarında, daha sonra isə onlar haqqında nəzəriyyə qurarkən təbaşirlə lövhədə çəkdiyi sxem və fiqurlarda canlanırdı.
Əvvəlcə bunların demək olar ki, heç nəyini başa düşmürdüm: oxuduğum sözlər otaqda canlanır, müəllifi tərəfindən səsləndirilir, lakin hələ də məna kəsb etmirdi. Bir neçə mühazirədən sonra forması aydınlaşdı: bu, sadəcə "Faktlar və normalar arasında" kitabının ictimaiyyət qarşısında yenidən qurulması deyil, onilliklər boyu görülən işlərin tək bir nöqtədə birləşməsi idi. "Kommunikativ fəaliyyət nəzəriyyəsi"ndən (1981) bəri Habermas müdafiə edirdi ki, ağıl müasir həyatda yalnız insanların birlikdə etdiyi bir şey kimi, yəni bir-birinə səbəblər göstərərək və güc, pul və ya ənənə ilə deyil, bu səbəblərin təsiri altında qalmağa açıq olaraq yaşayır. "Faktlar və normalar arasında" bu ideyanın birbaşa hüquq və demokratiyaya yönəldilməsi idi: dövlət yalnız o zaman legitim sayılır ki, onun qanunları prinsipcə, məhz belə bir açıq mübadilə yolu ilə onlara tabe olan hər kəs üçün əsaslandırıla bilsin. Mən bu arqumentin onilliklər boyu davam edən intellektual tarixdə kök saldığını izləmişdim. Düşünmək bir təcrübədir, o, bir-birimizə izahatlar, suallar və cavablar borclu olmağımızı ehtiva edir. Bu, sürətli bir proses deyil və bunu ictimaiyyət qarşısında, ucadan, bir otaq dolusu insanın önündə etmək onu dəyərli edən şeydir.
Şimal-Qərb Universitetində olduğum müddətdə Habermasın bütün seminarlarında böyük maraqla və düzünü desəm, bir heyranlıq hissi ilə iştirak etdim. Bir gün həftəlik seminarın mövzusu inklüzivlik idi və mən yaşıl bir magistrantın çəkingən inamı ilə müdafiə etdim ki, müzakirəçi ictimaiyyətlər inklüzivlik üçün nəzərdə tutulmalı və bu ictimaiyyətlərə giriş üzvlərin müzakirə şərtlərini qəbul etmələrini tələb etməlidir. "Yaxşı, biz deyə bilərik ki, xanım Prattiko həqiqətən də ciddi, universalist mənada katolikdir" – bu, gözlədiyim cavab deyildi və məni təəccübləndirən o deyildi ki, o, mənim dinimlə zarafat edib, məni təəccübləndirən o idi ki, o, məni bir tarixi və yoxlanılmamış inancları olan bir insan kimi görmüşdü; bu, yalnız mənə dərs deyərkən fərqinə vardığı bir şey idi.
Seminarlardan sonra sinif bəzən içki içməyə gedərdi. Məhz bu hallardan birində zarafatın haradan qaynaqlandığını anladım. Ondan 1967-ci ilin payızında ilk dəfə qonaq professor kimi ABŞ-a gəlməyin necə olduğunu soruşmuşdum; o vaxtlar Nyu-Məktəb Sosial Tədqiqatlar İnstitutu onilliklər əvvəl onun böyüdüyü Almaniyadan qaçan alimlər üçün bir sığınacaq rolunu oynamışdı. Bu, Atlantik okeanını keçmək kimi uzun bir vərdişin başlanğıcı idi: dörd il sonra Prinston, onun nəhayət kommunikativ fəaliyyət nəzəriyyəsinə çevriləcək dilə dönüşü ilk dəfə sınaqdan keçirdiyi Qaus Mühazirələri; sonra onilliklər keçdi və Şimal-Qərb Universiteti, harada ki, mən otaqda oturmaq şansı qazandım.
Habermas sualıma bunların hamısından daha əvvələ gedərək cavab verdi. O, lüteran kimi böyümüşdü. 1960-cı və 70-ci illərdə ABŞ-a səfər edərkən o, kveykerlərlə tanış olmuşdu və onların kiçik yığıncaqlarında onu cəlb edən bir şey, xüsusən də orada olan hər kəslə birlik axtarmaq üsulları yaddaşında qalmışdı. İnsanların bərabər şəkildə birgə düşünə biləcəyi şərtləri təsvir edərkən, o, bu yığıncaqların əks-sədasını eşitdiyini söylədi: yalnız bir normadan təsirlənə biləcək hər kəsin təkcə daxil edilmədiyi, həm də bir səsə sahib olduğu, etiraz edə bildiyi və səmimiyyətlə danışdığı şərtlər. Sadəcə inklüzivlikdən çox kənara çıxan bu şərtlərdə diskurs üzərində qalan yeganə məhdudiyyət, "Əsaslandırma və tətbiq" (1993) kitabında qeyd etdiyi kimi, "daha yaxşı arqumentin məcburi olmayan gücü"dür. Bu, onun kürsüdə deyəcəyi bir şey kimi görünmürdü.
Xülasə — davamını mənbədə oxuyun.
